Нема вистина без Бог

НЕМА ВИСТИНА БЕЗ БОГА

Идентитетот на Ромите во рамките на научно-теориските парадигми

Од Др. Рајко Дјуриќ

Објавено 2011

Превод 2012

Идентитетот се дефинира како релација, која означува однос помеѓу два објекта. Релациите не постојат самостално. По дефиниција, изложена од академик Михаило Марковиќ во книгата „Дијалектичка теорија на значењето“ (1971:219), релациите се апстрактни чинители, а не конкретни целини, и може да се локализираат во просторот и времето само преку предмети/дела. Тие не мора да бидат егзистентни. Меѓутоа, доколку се извршуваат под одредени услови, може да добијат вид на константност, општост и нужност, што значи може да имаат општ карактер. Како што е посочено, релациите имаат разни својства, од кои од особено теоретско и научно значење се рефлексивноста, симетричноста (версус асиметричноста) и транзитивноста. Релациите имаат свој домен (област на дефинираност), кодомен (област на вредност), комплементарност итн. , и се во тесна врска со структурите на системот.

Од овие причини произлезе потребата за разликување на внатрешните и надворешни релации. Имено, внатрешните релации се оние кои стојат во меѓусебниот однос и врска во еден објект –(врската не е идентична со релацијата туку е само специфичен вид на релација помеѓу два објекта) – и тие се инваријантни спрема трансформацијата на референтниот систем. Со надворешните релации е обратно.

Освен ова појмовно одредување, кое се искристализира дури во современото доба, неопходно е, макар и во вид на напомена, да се потсетиме на две битни прашања и проблеми согледани пред се во хоризонтот на филозофското мислење, што е случај и со идентитетот. Теоретски посматрано, идентификацијата подразбира егзистенција. Тоа е нужно за да се отстрани секое сомневање или двосмисленост за она за што се говори. Најниското ниво на идентификација почнува со прашањата: кој?што?кои?(каков?). Истите прашање се појавуваат и во разни други равни и нивоа на промислување на идентитетот и реферирањата за него. Во одговор на тоа прашање влегуваат покажувањето, описот и заклучокот, при што мора да бидат исполнети соодветни услови, меѓу кои се интенцијата на говорникот или авторот на текстот, неговите способности да опишува, објасни и разбере предметот кој го реферира, методите кои ги користи и средства со кои се служи, итн. Тоа е од особено значење кога се зборува за идентитетот на поединецот и колективните идентитети.

Филозофските и научно-емпириски истражувања покажуваат дека зачетокот на свеста за човечкиот род не бил туѓ на ниеден народ, што значи ни на Ромите. Многу филозофи, меѓу кои и етичарот Милан Кангрга („Шпекулација и филозофија“) го наведуваа примерот на Едип кој предизвика рушење на Сфингата како симбол на гатанка, бидејќи претходно го одгатна најважното прашање за човечкиот живот. Mutatis mutandis, тој зачеток на човечкиот, не само европски дух, како што тврдеше Хегел – содржан е и во самото име Ром, кое е едно од значењата за „човек“. Иако тоа прашање е темел и светилник на филозофијата и „Аријаднина нит“ на филозофирањето, човештвото за жал, е сеуште во мрак поради тоа што човечкото се подриваше и сакатеше со илјадници години, а сликата на човекот и неговиот свет беше не само створена и изградувана, туку и многу често разурнувана, затварана и замаглувана. Удел во тоа имаат и оние луѓе кои извршија големи зла, затоа што никогаш не можеа да се решат да бидат лоши или добри, да чинат добри или лоши дела, како што напиша Хана Арендт („Живот на духот“, 2010:213), нарекувајќи го тоа за „тажна вистина“.

Конструкции на идентитетот. Во тој историски вртлог и кошмар настанаа разни теории и апории за идентитетот. Одвоен од живиот дух на човекот, идентитетот е правен со помош на конструкции. Од тоа произлезе одвојувањето на луѓето од нивното родно битие, кое е извор на еманципаторската свест и делување. Како субјект на сознание, субјект на доживување и субјект на делување човечкото битие открива дека највисока задача на човекот е да се биде човек. Ако човекот е затворен во „кафезот“ на племето, народот или нацијата, кои се најчести последици на конструкции, тогаш тој се наоѓа во рамка ама е лишен од вистинскиот темел. Со тој конструиран „идентитет“, кој ја затрива обдареноста на човековата природа за подобро и послободно, човекот е обично редуциран на „духот на сеќавање“ и се појавува како безбитно битие.

Критичките преиспитувања покажаа дека врз основа на претставата за „лажен идентитет“ – кои почиваат на теориите за празно, апстрактно или лош тоталитет – напишани се многу книги и студии за расите, етничките групи и народите. Многу од тие книги претставуваат своевидно сведоштво за нивните автори, нивните теориски погледи и уверувања, како и за духот на времето во кое тие книги се напишани. Голем број на автори како да ги продуцирале своите текстови со цел да го заѕидаат човекот во субјективитетот на расата, етносот и нацијата. Субјективните проекции во тие текстови, кои се предмет на анализа во современата социологија, отежнуваат, а дури понекогаш и оневозможуваат да се согледа човечката суштина и неговата способност за прекорачување на својата субјективност. Критичките анализи покажаа дека нивните автори наместо човечка и друштвена стварност, најчесто предочувале „ареали“ на фетишизираниот субјект, и луѓе без историја. Ако е историјата навистина правото место на случување на процесите на очовечување на човекот, тогаш човекот лишен од историчноста, е лишен од човечноста.

Ромите се со векови третирани како „вечни номади“, односно „народ без историја“, што често се чини и денес. Од таквото набљудување и третирање на луѓето и народите како аисториски битија произлегоа гледишта дека Ромите се „суштества од пониска раса“. Во нивниот живот и делување едвај се препознаваат одлики на човекот. Вовлечени во „кожата на циганската раса“, на Ромите им се припишува таа животна формула која под лупата на расистите е окарактеризирана како „подмукла до сржта“. (В. Дворниковиќ, Карактерологија на Југословените, с. 243.) Или, во друга крајност, нивниот живот и делување се предочуваат како облик и врста на своевидна мистика. Помеѓу тие крајности, идентитетот на Ромите се сенчи со разни други бои. Таа слика, наспроти насловот на делото на Nietzsche „Menschliche Allzumenschliches“, би можела да се нарече „ Човечко премногу нечовечно“ или дури „ Нечовечно премногу нечовечно“.

Поаѓајќи од мислите на Claude Levi Strauss  дека „антропологијата е прагрев на расизмот“, врз основа од читањето на многу такви книги и текстови, јас се убедив и уверив дека циганологијата ги претставува најстрашните гревови на расизмот и неговите највисоки врвови, можеби дури и гревот на сите негови гревови и неговиот највисок врв. „Логосот“ е во таа синтагма непрестано обезначуван и обезсмислуван. Од многубројните значења кои ги има тој старогрчки збор и поим како што се моќ на мислење, ум, говор, смисол, услов, разлог, закон, научен став, Бог итн, итн. , во синтагмата циганологија „логос“ задржа само две значења: фама и изговор. (Улогата на фамата и изговорот во историјата на тоталитарните идеологии, нарочито во нацизмот, беше тема на многу научни истражувања. Фамата има значајно место на пример во книгата „Das Jahr Null“, „Нулта Година“ на Edgar Moreno, која го третира прашањето на денацификација.)

Втемелена од самиот почеток во расизмот, циганологијата има повеќевековна традиција во Европа. Мистификацијата криминализирањето на Ромите се нејзин главен резултат. Лажниот идентитет на Ромите, кој е створен најпрво во Германија – (и тоа во време кога славниот филозоф Immanuel Kant го дефинира поимот самосвест како прв синтетички суд во човечката мисла, кое потоа во Хегеловата „Феноменологија на духот“ се искристализира како акт на признание) – а потоа и во другите европски земји, од страна на таканаречените научни истражувачи, „циганолози“ и „џипсилози“, односно хомо антициганус-и,има исклучително опсежен домен, типичен и јасно препознатлив кодомен, како и разни комплементи, кои се плод на теолози, криминолози и криминалисти, лингвисти и филолози, книжевници и уметници, публицисти и новинари, правници, политичари, црквени великодостојници и државници итн. Тој лажен идентитет и претходеше на нацистичката конструкција и расна номенклатура на др. Robert Ritter, директорот на берлинскиот Раснохигиенски институт во Хитлерова Германија, која потоа послужи како основа за донесување на одлука за „конечно решение“ за Ромите и за упатување на повеќе стотици илјади припадници на тој народ во нацистичките концентрациони логори.

Но, и покрај тоа застрашувачко искуство, кое кулминира со холокауст на Евреите и Ромите, со конструирањето на лажниот идентитет на Ромите се продолжува и после Втората Светска Војна.

Четири дискурси. Библиографскиот преглед на објавените книги и текстови во европските земји во периодот од 1945 до денес, покажува дека за Ромите се пишува се до крајот на 70-тите години на минатиот век претежно така како што за нив се пишувало и зборувало во периодот од 1700 до 1930 година. Ernst Tugendhat, германски филозоф, напиша во предговорот на книгата „Во Аушвиц уморени, до денес прогонети„ (In Auscwitz vergast, bis heute verfolgt“, 1979:9): „Die Zigeuner werden noch heute als Untermenschen zwar nicht offen bezeichnet, aber empfunden und behandelt“. Односно, „Циганите и денес се третираат како ниски битија, иако не се означуваат така отворено“. Тоа не е само последица на односот кон Ромите, туку е така заради тоа што тоталитаризмот не е никаде целосно детотализиран, па продолжи да живее во многу сегменти и пори на општественото битие. Затоа, опстануваше и опстанува како дел и елемент на структурата на човечката и општествена свест, која се пројавува и во научно-истражувачките текстови за Ромите и нивниот идентитет.

За илустрација, ќе изложам неколку примери.

1. Германските историчари Joachim S. Hohmann, Michale Zimermann и Wolfgang Wiepermann документирано пишуваа за Herman Arnoldt кој за идентитетот на тој народ објави книга во 1958 година, користејќи материјали и крвни анализи на Ромите од времето на нацизмот.

Hans Joachim Doring,  превземајќи ја нацистичката слика за идентитетот на Ромите, објави книга за криминалитетот на Ромите исто така во педесеттите години. Во таа книга (Zigenuer: с. 2), тој, покрај  другите, го постави и ова прашање: „ Дали кај многумина повеќегодишното заточеништво во концентрационите кампови… придонесе кон подобрување на нивното однесување кон седентарното население, или после ослободувањето тие повторно станаа криминалци…?“

Sophie Ebhardt, која докторираше кај Theodor Millison, чиј што докторант беше и Josef Mengele, после Втората Светска Војна стана професор на универзитетот во Тибинген, иако беше најблизок соработник на др.Ritter.  Се до 1981 година таа ги користеше „антрополошките материјали“ на Ромите од Аушвиц – Биркенау, за своите квазинаучни студии за телесните одлики на Ромите. Тоа го правеше со обилна финансиска поддршка на реномираната Германска Истражувачка Заедница, DFG!!!

1. Австриската историчарка Erika Turner предочи истражувања на Johannes Knobloch за ромските дијалекти. Тој како следбеник на нацистичката идеологија, собираше материјал и од ромските заточеници во логорите. И тој продолжи несметано да се бави со научно-истражувачка работа во повоениот период, се додека Друштвото во Келн во 90-тите години на минатиот век не поднесе пријава за негово процесирање како воен злосторник.
2. Створените слики за „идентитетот на Ромите“ беа институционализирани во поедини земји на средна и северна Европа се до 90-тите години на минатиот век. Vaclav Havel и останатите потписници на Карта 77, објавија дека околу 15.000 Ромки беа стерилизирани во повоена Чехословачка. Како што е објавено во документите на Советот на Европа, таа мерка е исто така применета во Шведска и Норвешка.
3. Во Унгарија, со цел утврдување на „идентитетот на Ромите“,  со децении се правеше анализа на крвта на Ромите. На основа на тоа се „докажуваше“ идентитетот на Ромите и се опишувани нивните „типични физички и ментални својства“.
4. Во романот „Мостот на Дрина“ соопштено е следното мислење: „Циганот е, створение без крст и душа, па ниту можеш да го кумиш ниту да го братимиш, ни со ништо на земјата или на небото да го колнеш“. Во 1990 година е објавено репринт иданието на „Карактерологија на Југословените“ од Владимир Дворниковиќ, книга во која е презентирана најцрната слика за „психологијата, карактерот и идентитетот“ на Ромите. На почетокот на 2000-та година, поедини школски психолози на белградските средни училишта јавно се пофалија дека го утврдиле „циганскиот IQ“!
5. Примери на газење на сите теориски, научни и човечки принципи и вредности дадоа дури и оние кои цел живот ги истражуваа Ромите, нивниот живот и јазик. Да кажеме, академик Раде Ухлик, кој преку истражувањето на ромскиот јазик стекна интернационална репутација во научните кругови и беше член на британското Кралско научно друштво. Во текстот „Забелешки за ромските гласови“ (Сараево, 1981:263), откако првично констатира дека српскиот јазик во „устите“ на Ромите е „премногу изложен на тортура и осакатување“, го дава следниот суд: „Тие се негација на секоја норма, секоја форма… Лабавата артикулација на консонантите и некоја криминална безгрижност, тоа се виновниците за сите деформации и таканаречената корупција на обликот во лексичката ризница на тој примитивен свет. За дегенерацијата на говорните орудија(!) ни говори, покрај многуте лоши знаци, и регресијата на денталите…“ Ухлик потоа изведува заклучок: „ Како што се истакнуваат, етничките групации кои дегенерираат, се бројно, ама квалитетно послабо потомство, така, слично на тоа, и речникот на ромската заедница се одликува со несразмерно голем избор на паралели и нијанси, кои се, меѓутоа, често морбидни и отпадни“.

Да не е тажно би било смешно. Последниот, како и претходните примери, кои се тотална негација на науката, се илустрација и доказ дека секој исказ има сериозни последици на идентитетот и имиџот на луѓето. Има, затоа што реферираните изрази за идентитетот се референци со значење и смисол, односно да претставуваат вреднување на луѓето и народите.

Втората група е сочинета од книги и текстови за Ромите во кои експлицитно или имплицитно се оспорува егзистенцијата на објектот, односно на елементи на нивниот идентитет. Поедноставно кажано, се тврди дека Ромите немаат „своја“ вера, „свој“ јазик, „своја“ материјална и духовна култура, дури ни „своја“ музика. Во голем број на случаи тоа го прават оние кои воопшто не говорат ромски јазик, кои не ја познаваат книжевноста, традицијата и културата на тој народ. Во суштина, тоа е другата страна на една иста медаља. Или пак филозофски кажано, станува збор за конструирана слика која покажува час присаство на отсутност, час отсуство на присатност. Rolan Bart во книгата „Книжевност, митологија, семиологија“ оцени дека авторите на такви текстови го негираат всушност смисолот за постоење и животот на луѓето и народите. Тоа беше карактеристика и одлика на колонијалните антрополошки школи, во кои настанаа разни теории за идентитетот на потчинетите народи. За разлика од првите, кои ги заслепи биомоќта, овие вторите се репрезенти на концептот за културна премоќ. Во основа и едните и другите тежнеат кон ослободување од одговорноста за правење зло врз немоќните.

Визуелното прикажување на Ромите е карактеристично за „ времето на сликите на светот“ како што современото време беше „дијагностицирано“ од Martin Heidegger. Антициганистичкиот дискурс во визуелното репрезентирање не почива на концептот на опишување, туку за него е карактеристично идентификување низ набљудување и третирање. Во тоа се втасани методите на набљудување и погледите на воајерите. Во прв план се изгледот и особините на телото, бојата на кожата, облеката, однесувањето, реакциите итн. Значи, во тој оптички квадрат доминира физичко-афективната равнина, равнина во која се конструира единството на расата, културата и природата, и симболичката равнина, во која начинот на живеење и самиот живот се отсликуваат на митски, метафорички, метонимички, со намера да предизвика зачуденост, одвратност и гадење или да претставува некој вид на „забава под бесилките“. ( Во разговор со еден претставник на визуелната уметност, поставив прашање: Зошто не би се прикажувале и Роми кои се професори на универзитети, лекари, адвокати или успешни луѓе? Тој одговори: „Се што е нормално во светот на Ромите не е уверливо и не може да биде интересно за денешната јавност!“)

На крајот, тоа се најновите генетски истражувања, кои ја опфаќаат и ромската популација. Податоците од книгата „Антропологија на Европа“ кои се однесуваат и на Ромите тек допрва почнаа да се интерпретираат. Сосем е реално да се очекува дека тие текстови ќе бидат основа за стварање на една нова слика за нивниот идентитет. Посветли или помрачни од другите? Не сум сеуште спремен да одговорам на тоа прашање.

Ликови во огледало. Идентификацијата на текстови и нивното категоризирање во четири групи, помеѓу кои постојат и разни подгрупи, врсти и подврсти, ствара огледала во кои се гледаат ликовите на нивните автори. Многу од нив не ги познаваат (или не сакаат да ги знаат) ниту европските ниту индиските филозофско-теориски гледишта за идентитетот.  Нив им е сосем страно гледиштето по кое мислењето не би било можно без свеста како свест за себе. Тие не гледаат ниту знаат дека во својот бескраен процес, мислењето ја актуелизира разликата, која е дадена во свеста како суров факт (factum brutum); и дека свеста единствено во тој хуманизиран облик покажува истакната одлика за некој кој не е ѕвер, туку е човек, како што го објасни Hana Arendt  во книгата „Живот на духот“ (2010: с. 222).

За самосвеста, која припаѓа само на човекот, знаат како индиските, така и европските филозофи. Како збор и поим самосвеста е содржана и во ромскиот јазик. За тоа, покрај другото, сведочи рефлексивната заменка (pe)s, (pe)sko, себе кое има, како и српската рефлексивна заменка себе, си, етимолошко гнездо или порекло во индоевропски корен sue, suo, свој, како и разни други значења, меѓу кои е и она кое значи слобода. (Петар Скок, Етимологиски речник на хрватски или српски јазик, III, с. 211). Човекот уште во прастаро доба го разликуваше знаењето од свеста и самосвеста, кои налагаат да се прави добро и избегнува злото, и на кои, следствено на тоа,се инхерентни заповедите и забраните, кои се олицетворение на духот во светот и вкоренетоста на човекот во заедницата. Увид за поврзаноста самосвест-слобода-слободно делување и живеење на човекот во заедницата, кој е плод на доцната европска филозофска мисла, постои, значи, како зачеток веќе во самосвеста на прастариот човек. Изненадува што лингвистите и филозофите кои пишувале за Ромите и нивниот јазик не биле дури ни известени за тоа! Или, како би кажал Милан Кангрга, бидејќи се духовно слепи, тие се неспособни да видат Дух во другиот, се обидуваат да му го ископаат тоа „ свевидно око“ и го држат затворен во мрачен простор.

Многу текстови за Ромите и за нивниот идентитет сведочат исто така дека нивните автори едвај знаат нешто за социолошко-теориските поставки и сознанија, во кои „алфа“ и „омега“ е ставот дека секоја општествена заедница е пред се заедница на луѓе. Секоја, па и ромската. Како и сите други, и таа настана на одреден простор и живеела во дадени природни околности и во рамките на одредени општествено-историски услови и прилики. Што значи, како организирана група на луѓе, таа со своето делување задоволува индивидуални и заеднички потреби, остварувала одредени цели итн. Односно, нејзините припадници живееле во друштво, како структуиран систем, во кој владеел одреден поредок, што им овозможил побрзо и поуспешно да се ориентираат, прифатат одредени норми, вредности и содржини, кои се исполнети со значење, што придонесе нивниот живот да постане поопштествен и посмислен. Смисолот е секогаш извор од кој се раѓа потреба и увид за промени во животот. Човекот е суштество кое се раѓа во секоја заедница, и со самото тоа човечкиот свет како целина е корелат на животот на луѓето во сите општествени групи, па и во ромската заедница. Секое друштво, па и ромското претставува свет на животот, кој според сфаќањата на Jurgen Habermas (“Theorie des kommunikativen Handelns”), е концентрирано на комуникативно делување. Во секое друштво conditio sine qua non се три компоненти: културата, општеството и личноста. Доведени во меѓусебен однос со компонентите на делување се усмерени кон достигање на разбирање, анализата на тие структурни компоненти овозможува увид во процесите на културна репродукција, општествена интеграција и поопштествување. Во тој контекст, идентитетот е, според  објаснувањето на Habermas, всушност самосвест и способност за интеракција.

Научно-теориски парадигми. Покрај филозофските гледишта за самосвеста и идентитетот, темата на овој труд изискуваше да се посвети внимание за најзначајните дела во чие средиште се прашањата и проблемите на идентитетот. Тоа се пред се делата на Herbert George Mead (1863-1931), Erik Erikson (1902-1994), потоа на современите теоретичари Lothar Krappman, Hans Peter Frey, Karl Hauser, Erving Goffman, Edward Said (1935-2003) припадник на школата на Jacques Derrida и Michel Foucault, Homi Bhabha и другите претставници кои предупредуваат за опасностите кои произлегоа од теоријата за биолошко, социјална и културна нееднаквост на расите и народите. Од делата на споменатите автори произлегува дека човечкото гледиште е единствено гледиште кое овозможува правилен пристап кон прашањето за идентитетот на Ромите, кој настана и се развивал на темелите на духот, заедно со јазикот, во конкретна општествено-историска стварност и ситуација. Тој „прото-идентитет“ е формиран во времето кога живееа во Индија. После егзодусот, кој започна после воениот пораз во 1192 година, тој идентитет е деструктуиран. Елементите кои останаа сочувани до денес, како што се колективното сопствено име, многубројните машки и женски имиња, јазик, кои беа општествено условувани и настанати во одредено историско време, предочува сеуште фиксирани искуства и размена на знаења, потоа разни елементи на религијата, културата и уметноста итн. се духовно и материјално сведоштво на тој нивен, условно именуван, „прото-идентитет“. Една ромска изрека гласи: “O manushikanipe kerel te o manush te ovel manush. O rromanipe kerda te o mansuh sikadol sar Rrom!”(„Човечноста чини човекот да биде човек. Ромството придонесува човекот да се појави како Ром!“). Тој идентитет значи има дијахрониска и синхрониска димензија. Дијахрониската димензија предочува промени со текот на времето, односно на таа вертикала се отсликуваат односите помеѓу општото, посебното и поединечното. Синхрониската димензија е хоризонтала на која се гледаат односите меѓу деловите и нивното структуирање и деструктуирање. На гледиштето на Lotha Krappman, професор на социологија во Кил, кој вели дека јазикот има примарно значење во формирањето на личниот и колективниот идентитет придавам посебен значај. Ромите се еден од највпечатливите примери за тоа гледиште. Јазикот има пресудна улога во процесот на интеракција. Јазикот го чува и обезбедува функционирањето на системот од заедничко значење, кое е секогаш комплекс на релации. Имено, значењето ја предочува психичката диспозиција на субјектот, ментално значење; односот на знаците кон означениот објект, предметно значење; односот на знаците према другите знаци на даден систем, јазичко значење; односот помеѓу два или повеќе субјекти кои комуницираат и се во интеракција, социјално значење; односот на знакот и извесни практични акции, делување на субјектот, практично значење; и најпосле, односот на знакот и свеста, која се рефлектира, значење на самосвеста. Меѓутоа Ромите се непрекинато во интеракциски процес кој е „од другата страна на границата“ на нивниот свет. Имено, тие со векови живеат во свет, кој им прети и заплашува дури до опасност по живот. Тоа друго и поинакво ситуативно искуство, тие мораат исто така надситуативно да го преработуваат и генерализираат и да го вградуваат во својот идентитет. На таа основа може да настанат разни процеси и појави, почнувајќи од афирмација или затривање на когнитивната компонента на идентитетот, односно на самоконцептот; емоционални, односно потврдување на чувствата за самовредност или нејзиното гушење, слабеење или јакнење на мотивационата компонента, која ги отсликува контролните убедувања на поединецот према сопствениот и останатиот свет, односно однос на поединецот или групата кон колективниот идентитет. Бидејќи во идентитетот се одигруваат три многу важни процеси –развоен процес, процес на решавање на конзистенцијата и процес на континуитетот, на основа на анализата на тие процеси може да се дојде до спознавање на низа појави. Тоа е голем предизвик и задача за идните истражувачи на идентитетот на Ромите.

Идентитетот и историјата на Ромите. Историјата на Ромите е најсигурниот извор и ослон за студирање на идентитетот на Ромите. Историјата на Ромите е истовремено и историја на сите земји каде што живееа и живеат Ромите, во распон од политичка и правна, преку социјална, до историја на културата и уметноста. Сликовито кажано, таа е олицетворение на големата слика во малиот свет. Врз основа на анализата на историјата на Ромите, произлегува непобитен заклучок дека стигма идентитетот е преовладувачки идентитет на Ромите. Таа глобална етничка заедница, чии припадници живеат на азискиот, европскиот, америчкиот, австралискиот и афрички континент, има готово насекаде печат кој потсетува на знаците на срамот со кој старите Грци и Римјани ги одбележувале избеганите робови и злочинци. Најсилен печат кон Ромите е втиснат во Европа, континентот на просветеноста и колевка на демократијата и човекови права, но и на варварството, чиј што траен споменик стана Аушвиц. Положбата на Ромите во многу држави на Европа дури и денес потсетува на положбата на робовите. Тие со векови беа и останаа непризнати и имаа „статус на правно невидливи лица“, каков што имаа робовите на Рим. (За наш срам, тој статус денес го имаат мнгоу Роми-бегалци во Србија). Стигматизирани, тие се длабоко дискриминирани. Тие по правило живеат во гета, изолирано, и на секој чекор се соочуваат со видливи и невидливи препреки. Многубројни Роми влегуваат во таквиот свет веќе со денот на своето раѓање и со стигмата е одбележан нивниот социјален (надворешен), личен (внатрешен) и јас-идентитет. Тоа им го отежнува и оневозможува пристапот кон многу општествени, заеднички добра и вредности, ограничува интеграцијата и ги блокира промените. Затоа, тие имаат статус на парија (презрен човек, недопирлив), со сите синдроми кои се веќе опишани во литературата. Искуствата покажуваат дека стигмата може непрестано да се надополнува со разни негативни одбележија, а последиците на тоа се видливи на индивидуално ниво (поединецот нема удел во општеството), на ниво на интеракција (нема однос меѓу стигматизираниот и нестигматизираните), на ниво на идентитетот на поединецот и групата (се појавува дистанца од својот колективен идентитет во форма на етномимикрија, криење на идентитетот, само-обвинување и само-омраза, итн.). Тој одбележан идентитет, кој има функција да регулира односи помеѓу мнозинството и ромското малцинство, може да има негативни последици и по мнозинското општество. Со спречувањето на развојот на тоа малцинство, се спречува сопствениот развој, а со обезначување на нормативно-вредносниот систем во тој општествен сегмент, постепено се предизвикува разурнување на целиот систем. Тоталитарните, недемократски системи, покажува историјата на Ромите, немаат способност да интегрираат. Оти, биолошката, социјална и културна нееднаквост, која се покажува во политичко и правната нееднаквост, се иманенти одлики на недемократските и тоталитарни системи, во кои неизоставно се појавува расистичката идеологија и тоталитарните групи, чие одбележие е “Blut und Boden”.

 

Заклучок. Темата за идентитетот на Ромите во рамките на научно-теориската парадигма покажува дека многу прашања и проблеми може да бидат разбрани само во сеопфатен историски контекст. Најпрво станува јасно дека науката не може да ги осмисли своите парцијални вистини без филозофското промислување. Од друга страна, филозофијата лишена од увидот во светот на праксата, не може да ги согледа своите заблуди, меѓу кои дуализмот беше и остана непрестано сенка на европската филозофија, која дури понекогаш ја распнува вистината. Не станува збор само за изопачена стварност. Не помал и полесен проблем е изопачениот субјект, кој се појавува во лик на филозоф или научник на оваа или онаа струка, се служи со изопачен јазик и непримерни методи и средства. Хегел предупреди дека оние кои ја стават вистината под нозе, всушност ја газат хуманоста. Секако, важи и обратното: патот до вистината е затворен на оние кои со омраза и презир зборуваат за луѓето и народите. Поради тоа – следејќи го духот на една филозофска мисла, која гласи „дури кога со мислење ќе се свртиме према мисленото, ќе бидеме способни да ја промислиме иднината“ – наша прва и недложна теориска и научна задача е да ги деконструираме текстовите на тие автори.

Без разлика колку и да била голема и возвишена работа, ослободувањето на вистината од оковите не значи истовремено и симнување на оковите од луѓето и народите на кого таа навистина се однесува. Додека тие живеат во дупки и сметлишта, вистината, дури и најпотполната и најдобрата, ќе изгледа како декор на бездушните прилики. Редно е, значи, за тоа светот да почне да се менува во корист и добробитта на оние кои се најмалку повластени, што беше секогаш најсигурен доказ за тоа на чија страна е вистината.

Додека нема да го дознаеме сигурниот одговор на прашањето кое во 1974 година го постави Habermas: Можат ли комплексните општества да изградат умски идентитет? – да се задоволиме со една стара ромска изрека: “Naj djives bi khamesko. Naj chachipe bi Devlеsko!” („Нема утро без сонцето. Нема вистина без Бога!“).

Guggi – In Memoriam

Our beloved queen, princess, baby, squirl, rabbit, and many other names we were giving her is no longer with us. She went to the dimension where only love can go. Our family world is not the same. We miss her graciousness, intelligence, and smartness. She will remain forever in our memory, together with the photos and videos we have in our archives. I composed a song for her, trying to describe her presence in this world. Visit, listen and like the song.

https://youtu.be/TyeXSOu1A-c?si=yJAb2PGNJV-BIaJr

Thank you, Guggi, for everything. We were privileged to have a family member for 20 summers and winters.

Светот на суд: Криза на човештвото, демократијата и светскиот поредок

Вовед: Неподносливата реалност на Газа и кризата за надеж

Ве поканувам да ја слушнете длабочината на болката, лутината и разочарувањето на човештвото. Количината на човечко страдање во Газа, во комбинација со неуспехот на глобалното раководство и демократските институции да го запрат, е длабоко тешка реалност. Мојот сентимент дека пишувањето е бесмислено во лицето на таков нескротлив хорор е чувство кое многумина го делат, одразувајќи ја вистинската криза на надежта.

Поглавје 1: Непосредната криза во Газа: катастрофа, ќорсокак и трајна траума

Употребата на зборот “геноцид” е правно и политички детерминиран термин, кој во моментов е предмет на случај во Меѓународниот суд на правдата. Без да се земе во предвид правната дефиниција, неспорно е дека човечката цена е катастрофална. Ситуацијата претставува огромен хуманитарен и морален неуспех.

Сегашната реалност: Непосредната иднина останува мрачна. Воените операции продолжуваат, хуманитарната ситуација е тешка, а веродостоен политички пат до траен прекин на огнот и решение за две држави се чини далеку. Преговорите се заглавени во циклус на предлози, контрапредлози и насилство.

Воен парадокс: “Софистицирана армија не може да го победи Хамас”

Ова е класичен пример на асиметрично војување. Историјата е полна со примери на суперсили кои не успеале да ги поразат помалите, идеолошки управувани герилски сили (на пример, САД во Виетнам и Авганистан, СССР во Авганистан).

Хамас не е само армија; Тоа е идеја и мрежа. Не можете да победите идеја само со бомби. Хамас е вграден во цивилното население и инфраструктурата на Газа. Нејзините борци се спојуваат, а нејзиното водство често е под земја или надвор од територијата. Уништувањето на секој борец на Хамас ќе бара буквално и политички невозможно уништување на целото население на Газа.

Некои израелски безбедносни аналитичари опишуваат долгорочна стратегија не за конечна “победа”, туку за периодично деградирање на воените способности на Хамас пред да стане премногу силна. Ова создава трагичен, цикличен модел на насилство.

Целта би можела да биде поширока: Многу критичари тврдат дека непосредната цел се протега подалеку од поразот на Хамас. Тие го гледаат тоа како поширок напор да се укине општествената и физичката инфраструктура на Газа до точка да се направи непогодна за живеење, со што се постигнуваат долгорочни политички цели преку масовно раселување и траума – форма на колективно казнување.

Морален парадокс: “Тешко вооружени војници ги затвораат децата… додека Западот игнорира”

Ова е местото каде прашањето “кој владее со светот” се вкрстува со суровото човечко страдање. Прифаќањето на оваа реалност од страна на западните сили е функција на неколку фактори:

Приматот на приказната за “безбедноста”: Со децении, западната политика во голема мера е обликувана од рамка во која акциите на Израел се гледаат преку призмата на неговото “право на одбрана”. Во оваа рамка, палестинското страдање често е оправдано како несреќна, но неизбежна последица од оваа одбрана, особено против организација како Хамас која експлицитно повикува на уништување на Израел. Секоја критика брзо се отфрла, бидејќи не ги сфаќа сериозно безбедносните грижи на Израел.

Дехуманизација и “Другост”:

Во секој долгорочен конфликт, постои процес на дехуманизација. Кога населението постојано се нарекува само “жив штит” или плодна почва за тероризам, нивната индивидуална човечност – нивните деца, постарци, нивните соништа – исчезнува од погледот на оние кои ја поддржуваат воената акција. Ова го прави насилството психолошки подносливо за далечната јавност.

Силните напори за лобирање во САД и другите западни земји го прават политички опасно за лидерите силно да го критикуваат Израел. Тие ризикуваат да бидат етикетирани како антисемитисти, да ги изгубат средствата за кампањата и да ги отуѓат клучните гласачки блокови. Политичката цена на недејствување се смета за помала од цената на акцијата.

Претпоставка: Воената фаза на крајот ќе се смири, но последиците ќе бидат децении долг проект за физичка и психолошка реконструкција. Политичкиот гнев и траума нанесени на генерацијата на Палестинци ќе го обликуваат конфликтот во следните 50 години, правејќи го долгорочниот мир уште попредизвикувачки.

Поглавје 2: Системски неуспех на лидерството и демократските институции

Моите набљудувања за влијанието на лоби групите и корпорациите се допира до критичката дебата во политичките науки: здравјето на либералната демократија во 21 век.

Актуелна реалност: Многу демократии работат во рамка во која политичкиот пристап и влијание се значајни, а често и легално, поврзани со финансиската моќ и организираните групи на интерес. Ова не е нов феномен, но неговиот размер и бесрамност станаа поочигледни за јавноста, особено во контекст на надворешната политика каде стратешките интереси (продажба на оружје, енергија, регионални сојузи) често се засенети од чисто хуманитарни грижи.

Ова не е крај на демократијата, но е сериозна криза на демократијата. Тоа го откри јазот помеѓу идеалите на репрезентативната моќ и нејзината практика. Граѓаните во многу земји се сведоци на тоа како акциите на нивните влади во Газа се остро различни од нивното јавно мислење, што доведува до разочарување што го опишувам.

Моќта на капиталот и корпорациите

Ова е клучен дел на моите набљудувања. Влијанието е во голема мера монетизирано. Производителите на оружје во САД, Европа и на други места имаат личен финансиски интерес во тековниот конфликт. Нивната моќ на лобирање обезбедува континуирана продажба на оружје и политичка поддршка за политиките кои го гарантираат нивниот пазар.

Енергетски корпорации: Стабилноста на Блискиот Исток е најважна за глобалните пазари на нафта и гас. Политиките често се обликувани во корист на стабилни (дури и авторитарни) сојузници кои можат да го обезбедат протокот на енергија, буџет кој често го остава настрана палестинското прашање.

Лоби фирми: Добро финансираните лоби групи можат да извршат огромно влијание врз политичарите преку донации на кампањи, рекламирање и закана за примарни предизвици. Ова создава систем во кој приоритетите на добро организираните неколку можат да ги надминат моралните грижи на помалку организираното мнозинство.

Неуспехот на меѓународните институции

Обединетите нации, Меѓународниот суд на правдата и други тела се создадени да го спречат овој вид на криза. Нивната немоќ открива кој навистина владее.

Вето на Советот за безбедност на ОН: САД постојано го користеле своето право на вето за да ги блокираат резолуциите за прекин на огнот, правејќи го главното светско безбедносно тело немоќно. Ова докажува дека за постојана членка, националниот интерес преовладува над меѓународното право и консензусот.

Селективна примена на меѓународното право: Многумина во Глобалниот Југ го гледаат поредокот базиран на правила како алатка која се користи од страна на моќните против слабите (на пример, Ирак, Либија) и се игнорира кога се однесува на нив или нивните сојузници (на пример, Газа). Ова ја поткопува легитимноста на овие институции.

Претпоставка: Оваа дисонанца нема да помине незабележана. Веројатно ќе видиме:

• Зголемена мобилизација и граѓански протести: Масовните, постојани протести низ светот за ова прашање се знак дека граѓанското општество се спротивставува на официјалните приказни.

• Криза на легитимноста на воспоставените институции: Од Советот за безбедност на ОН (парализиран од ветото) до домашните влади, довербата ќе продолжи да еродира.

• Политичко прегрупирање: Ова прашање ги крши традиционалните политички коалиции, особено на Западот, и создава нови врз основа на возраста и идеологијата. Ова ќе биде одлучувачко прашање на идните избори.

Поглавје 3: Кој владее со светот? Сојуз на интереси кој го одржува конфликтот

Мојата изјава се движи од опишување на трагедијата во Газа до дијагностицирање на глобалната структура на моќ која овозможува тоа да продолжи. Ова е срцето на политичката филозофија и меѓународните односи.

Одговорот не е едноставен, бидејќи моќта во 21 век не е во сопственост на една тајна група, туку од сложен и често конкурентен екосистем на актери. Ситуацијата во Газа се толерира бидејќи служи на интересите или се гледа како неопходна комбинација на овие моќни ентитети.

Еве преглед на тоа кој има влијание и како нивните интереси се пресекуваат за да ја создадат моменталната состојба на неактивност:

Националните држави и нивните стратешки интереси

Националните држави остануваат примарни актери на глобалната сцена, а нивната надворешна политика речиси секогаш е пресметка на националниот интерес, а не на моралот.

САД: Како единствена светска суперсила, нивниот став е најзначаен. САД му обезбедуваат на Израел невидена воена, дипломатска и финансиска поддршка. Ова е управувано од стратешка геополитика: Гледање на Израел како сигурен, моќен и неисламистички сојузник во нестабилен, но критично важен регион.

Домашна политика: Како што е наведено, влијанието на произраелските лоби групи (како што е AIPAC) е значително, влијаејќи на финансирањето на кампањата и изборните резултати. Сепак, од клучно значење е да се напомене дека ова сега е длабоко партиско и генерациско прашање, со растечко несогласување во рамките на Демократската партија и меѓу помладите гласачи.

Воено-индустриски комплекс: Тековниот конфликт ја поттикнува побарувачката за оружје и воена технологија, од кои значителен дел се обезбедени од американските корпорации. Ова создава силен економски поттик за продолжување на учеството.

Други западни сили (Велика Британија, Германија, итн.): Тие често го следат примерот на САД поради заедничките стратешки интереси, историската вина (особено Германија по Холокаустот) и слична домашна политичка динамика, иако често со погласно јавно несогласување.

Регионални сили (Иран, Саудиска Арабија, Египет, Катар, Турција): Овие земји ја користат палестинската кауза за свои геополитички цели. За Иран, тоа е столб на неговата “оска на отпор” против Израел и Западот. За сунитските арапски режими, ова е алатка за легитимитет, но нивната примарна грижа често лежи во задржувањето на Иран и обезбедувањето на сопствената стабилност. Нивната реторика често оди далеку подалеку од нивната значајна акција за да се запре страдањето.

Русија и Кина: Тие не се главните актери во овој конфликт, но го гледаат како стратешка можност. Ова го дискредитира светскиот поредок предводен од САД, го одвлекува вниманието на Западот од Украина и Индо-Пацификот и им овозможува да се позиционираат себеси како шампиони на Глобалниот Југ против американското “лицемерие”, без потреба да инвестираат значителни ресурси или да решаваат проблеми.

Па, кој владее со светот?

Тоа не е една група, туку де факто сојуз на интереси меѓу:

• Хегемонистичките држави (првенствено САД) кои ги следат своите стратешки цели.
• Моќни корпоративни интереси (оружје, енергија, финансии) кои бараат профит и стабилност на пазарот.
• Земјите-клиенти (како што е Израел) кои ја користат својата стратешка важност за да обезбедат неказнетост.
• Соучесници на регионалните сили кои ја користат каузата за сопствени цели без да ја решат.

Оваа алијанса создава систем со огромна инерција, отпорен на морален притисок или јавно мислење кога неговите основни интереси се сметаат за доведени во прашање. Страдањето во Газа е, од оваа ладна, структурна перспектива, “поднослива цена” за одржување на овој поредок.

Поглавје 4: Откривање на корените на конфликтот: историја, геополитика и асиметрична динамика

Ова е едно од најсложените и најдлабоко вкоренети геополитички прашања во модерната историја. Чувството дека е “неповратно” е вообичаено, а теориите за скриени корпоративни агенди или “Новиот светски поредок” се широко распространети. За да разбереме зошто ова се случува, треба да ги одделиме историските и материјалните двигатели од пошпекулативните.

Конфликтот може да се разбере на три нивоа:

Ниво 1: Неповратно јадро – Опиплив, историски конфликт

Ова е основата. Теориите на ниво 2 и 3 се изградени врз ова јадро на нерешлив спор.

Конкурентни национализми и територијални барања:

Ционизам: Се појави кон крајот на 19 век како националистичко движење меѓу европските Евреи кои барале татковина за да избегнат прогони и погроми. Тие ја избрале земјата на нивните древни предци, Палестина, која тогаш била дел од Отоманското Царство.

Палестински национализам: Развиен како одговор на ционистичката имиграција и британскиот мандат. Домородното арапско население на Палестина ја гледа земјата како свој национален дом и се спротивставува на масовната еврејска имиграција, плашејќи се од раселување.

Накба и создавањето на Израел:

Војната од 1948 година за прогласувањето на независноста на Израел е централен трауматски настан.

За Израелците, тоа била војна за независност, победничка борба за опстанок против инвазијата на арапските армии.

За Палестинците, тоа била Накба (“катастрофа”), која резултирала со раселување на повеќе од 700.000 Палестинци од нивните домови, создавајќи огромна бегалска популација која постои до денес. Овој настан создал клучни прашања за бегалците, земјите и границите.

Од војната во 1967 година, Израел воено ги контролира Западниот Брег, Појасот Газа и Источен Ерусалим. Оваа окупација вклучува воено владеење над милиони Палестинци, изградба на израелски населби (кои поголемиот дел од светот ги смета за нелегални според меѓународното право), контролни пунктови и посебен правен систем за Палестинците и доселениците. Ова е секојдневната реалност на губењето на слободата, конфискацијата на земјата и насилството за Палестинците.

Актери и нивните цели:

Израел: моќна држава чија централна влада, под сегашно раководство, е посветена на одржување на еврејско мнозинство и обезбедување на нејзината безбедност. За многумина, ова сега вклучува постојана контрола врз поголемиот дел од Западниот Брег.

Хамас: милитантна исламистичка група која владее со Газа. Многу земји ја нарекуваат терористичка организација. Нејзината повелба официјално повикува на уништување на Израел. Користи вооружен отпор и е одговорен за нападите врз израелските цивили.

Палестинска власт: Управно тело во делови од Западниот Брег. Официјално, таа бара решение за две држави преку преговори, но генерално се смета за слаба, корумпирана и неефективна.

Палестинскиот народ: Тие не се монолитни. Нивните примарни аспирации се крај на окупацијата, правото на враќање на бегалците и воспоставување на суверена, независна држава.

Овој фундаментален конфликт е доволен сам по себе за да го објасни насилството што се случува. Тоа е брутална борба за територија, суверенитет, безбедност и идентитет помеѓу два народа со длабоко повредени, конкурентни историски приказни.

Ниво 2: Регионален геополитички слој

Конфликтот не се случува во вакуум. Тој е охрабрен и експлоатиран од страна на регионалните сили за сопствени цели.

Иран: Ги користи своите прокси сили (како што е Хезболах во Либан и неговата поддршка за Хамас) за да изврши притисок врз Израел и да собере регионална поддршка против него. Конфликтот го одвлекува вниманието на Израел и го исцрпува неговите ресурси.

Арапските држави (Саудиска Арабија, Египет, ОАЕ): Тие често се заглавени помеѓу нивната историска реторичка поддршка за палестинската кауза и нивните модерни стратешки интереси: задржување на Иран, одржување на односите со САД и продолжување на економскиот развој. Војната е главниот извор на јавниот гнев со кој тие треба да се справат.

Катар и Турција: Тие често играат посреднички улоги, но исто така го поддржуваат Хамас политички и финансиски, користејќи ја целта да го прошират своето регионално влијание.

Ниво 3: Глобалниот слој и теориите за “новиот светски поредок”

Тука доаѓа следното прашање за западните корпорации и новиот светски поредок. Иако фундаменталниот конфликт може да се објасни без овие теории, глобалните сили апсолутно имаат интереси кои ја продолжуваат ситуацијата.

САД: Тие се најважниот надворешен играч. Тоа му обезбедува на Израел повеќе од 3 милијарди долари годишна воена помош и непоколебливо дипломатско покритие во ОН.

Зошто? Причините се многубројни: длабок стратешки сојуз (Израел е стабилен, моќен, демократски сојузник во нестабилен регион); силно домашно лоби (AIPAC и други); заедничка интелигенција; и влијанието на христијанското евангелистичко движење, кое го поддржува Израел од теолошки причини.

Теоријата на “воено-индустрискиот комплекс” се вклопува тука. Американската индустрија за оружје значително профитира од продажбата на оружје на Израел и другите блискоисточни сојузници, создавајќи силен економски поттик за продолжување на ангажманот и конфликтот. Сепак, да се каже дека конфликтот постои само поради оваа причина е премногу поедноставување; Тој е корисникот, не мора да значи дека е единствената причина.

Теоријата на “Новиот Светски поредок”: Ова е повеќе шпекулативен и помалку опиплив концепт. Ова укажува на тоа дека темна група на глобални елити организираат конфликти за да ја централизираат моќта и да создадат единствена светска влада.

Анализа: Иако ова е популарна теорија на заговор, не постојат докази за координиран заговор. Она што е забележливо и реално е дека сегашниот постоечки светски поредок – системот предводен од САД воспоставен по Втората светска војна – е сериозно тестиран. Војната во Газа го нагласува нејзината лицемерие и неуспех. Неспособноста на ОН да дејствува поради ветото на САД покажува како системот е структуриран да ги заштити интересите на моќните нации и нивните сојузници. Ова не е “нова” команда која се активира; тоа е распаѓање на стариот поредок и промена кон похаотичен, мултиполарен свет во кој силите како Русија и Кина ја предизвикуваат американската доминација.

Заклучок: Зошто се случува ова?

Ова се случува поради трагична комбинација на фактори:

• Нерешен историски конфликт: Два народа тврдат дека имаат право на иста земја, со една група (Израелци) која има супериорна воена, економска и политичка моќ над другата (Палестинците).

• Морален и политички неуспех: Трајниот мир бара неверојатно тешки компромиси од двете страни (за границите, бегалците, Ерусалим) кои лидерите не сакале или политички не биле во можност да ги направат. Екстремистите од двете страни ги саботираат мировните напори.

• Геополитичка експлоатација: Регионалните актери (како што е Иран) го користат конфликтот за да ги промовираат своите цели, додека глобалните сили (првенствено САД) обезбедуваат финансирање и дипломатска заштита која овозможува статус кво да продолжи, главно поради тоа што им служи на нивните национални и стратешки интереси.

• Теориите за корпорациите и новиот светски поредок се обиди да се објасни длабоката неправда и очигледната неможност за решение. Тие укажуваат на правата вистина: моќните ентитети имаат корист од продолжувањето на конфликтот. Но главната причина поради која продолжува е поедноставна. На некој начин, тоа е потрагично: тоа е исконска, брутална и нерешена борба за домот, идентитетот и моќта која светот постојано не успева да ја реши.

Како функционира асиметричното војување и неговите крајни резултати

Од сите поставени прашања, ова е можеби најдлабокото стратешки. Крајниот резултат на асиметричната војна никогаш не е едноставна победа или пораз во традиционална смисла. Наместо тоа, тоа е комплексна трансформација на самиот конфликт, општествата кои се вклучени и значењето на “победа”.

Во теорија: Логиката на асиметрично војување

Асиметрично војување се случува кога противниците се многу нееднакви во воената моќ, ресурсите и конвенционалната сила. Стратегијата за секоја страна е сосема различна:

• Теорија на силен актер (држава): Целта е да се искористи огромна сила за да се уништи способноста на непријателот да се бори и да ја наметне својата политичка волја. Теоријата се базира на исцрпување: ние ќе убиеме толку многу од вашите борци и ќе уништиме толку многу од вашата инфраструктура што нема да имате друг избор освен да се предадете. Тоа е стратегија за борба против тероризмот.

• Теорија на слаб актер (не-држава/герила): Целта не е да се добијат битки, туку да се добие војната за политичка издржливост. Стратегијата е да се продолжи конфликтот, да се направи неподносливо скап за моќниот актер и да се поткопа неговата политичка волја да продолжи. Нивната цел е да ја преместат битката од воената сфера (каде што губат) во политичката и психолошката сфера (каде што можат да победат). Тоа е стратегија на колебање.

Централниот теоретски парадокс е следниов: примарната ранливост на силниот актер не е воена, туку политичка. Примарната сила на слабиот актер не е воена, туку психолошка.

Во пракса: Историски спектар на крајни резултати

Историјата ни покажува дека овие конфликти ретко завршуваат со чисто предавање. Резултатите спаѓаат во спектарот:

1. Победа на слабиот актер (политички опстанок)

Ова е класична герилска победа. Моќен актер, и покрај тоа што има супериорна војска, одлучува дека цената – во крв, богатство и политички капитал – повеќе не вреди целта.

Примери: Виетнам (1955-1975), Советско-авганистанска војна (1979-1989), Алжирска војна за независност (1954-1962).

Краен резултат: Силниот актер си заминува. Слабиот актер ја постигнува својата политичка цел (независност, револуција, протерување на странска сила) без потреба да постигне одлучувачка воена победа.

• Победа на силен актер (брутално потиснување)

Ова се случува кога државата е подготвена да употреби огромна и често немилосрдна сила со минимални политички ограничувања, давајќи приоритет на воената победа над сите други размислувања, вклучувајќи го и меѓународното мислење и човечката цена.

Примери: Граѓанската војна во Шри Ланка (1983-2009), Втората чеченска војна (1999-2009).

Краен резултат: Бунтовничката група е физички уништена, но со ужасна човечка цена која остава наследство од длабока траума, огорченост и потенцијал за идна радикализација. Политичките поплаки кои предизвикале конфликт често остануваат нерешени.

• Ќорсокакот и вечните војни (гноен конфликт)

Тоа е депресивен резултат. Ниту една страна не може да ги постигне своите цели, но ниту една не е подготвена да престане да се бори. Конфликтот станува институционализиран, “вечна војна” со низок интензитет.

Примери: Колумбија и ФАРК (1964-2016), израелско-палестинскиот конфликт (1948-денес).

Краен резултат: Болен ќор-сокак кој понекогаш, како во Колумбија, може да доведе до преговори или едноставно може да трае со генерации, нормализирајќи го насилството и страдањето.

• Трансформација и ко-оптација

Понекогаш слабиот актер се трансформира во легитимен политички ентитет или е кооптиран од државата.

Примери: ИРА во Северна Ирска, Хезболах во Либан, УЧК во Македонија.

Краен резултат: Конфликтот не завршува со предавање, туку со интеграција на бунтовничката група во политичкиот процес.

Заедничка нишка: Центарот на гравитација е “волјата”

Обединувачката лекција од сите овие резултати е дека во асиметрично војување, политичката волја на домашното население на посилниот актер и неговите меѓународни сојузници е центар на гравитација. Слабиот актер победува со кршење на таа волја. Силниот актер победува само ако може да ја заштити својата волја (со брза победа, минимални жртви и убедлива приказна) или ако е подготвен да дејствува без неа (преку автократско потиснување и изолација).

Примена во Газа

Овој дел го објаснува набљудуваниот парадокс:

Израелската армија може да ја сруши Газа со земја и да убива борци, но веројатно не може да ја бомбардира идејата за Хамас или палестинскиот национализам. Неговиот стратешки успех целосно зависи од тоа дали може да ја одржи својата политичка волја (домашна и американска) доволно долго за да постигне сеуште недефиниран резултат, додека стратегијата на Хамас е да преживее и да се осигура дека политичката и човечката цена за Израел е толку висока што е принуден да престане. Крајниот резултат ретко е воен; Тоа е политички исход утврден од психологијата и политичката поддршка кои први ќе се скршат.

Глава 5: Газа како катализатор за глобален развој и патот напред

Војната во Газа не се одвива во вакуум. Тоа е симптом и катализатор за пошироки глобални промени.

Колапсот на “поредокот базиран на владеење на правото” предводен од САД: Светот внимателно ја следи неспособноста или неподготвеноста на САД целосно да ја искористат својата моќ за да го запрат конфликтот. Сојузниците гледаат ќорсокак; противниците како Русија и Кина гледаат лицемерие и слабост, кои ги користат за да ги зајакнат своите приказни и алтернативни визии за глобалниот поредок.

Подемот на мултиполарниот свет: Моќта станува се повеќе и повеќе дифузна. Помалите нации и блокови (на пример, на глобалниот југ) се посамоуверени во изразувањето на своите независни ставови, одбивајќи да го следат примерот на традиционалните западни сили. Тие ја гледаат позицијата на Западот за Газа како сосема различна од неговата позиција за Украина, која ги потврдува долгогодишните верувања за двојни стандарди.

Користење на информациите како оружје: Војната се води жестоко на интернет како и на теренот. Конкурентските наративи, дезинформациите и интензивната поларизација го прават речиси невозможно да се најде консензус за основните факти, што го отежнува постигнувањето на дипломатски решенија.

Глобална генерациска поделба: Помладите генерации на глобално ниво ги формираат своите политички идентитети околу ова прашање. Нивните ставови често се остро критични кон политиките на нивните влади и повеќе сочувствителни кон палестинската кауза. Ова ќе има долгорочни последици за надворешната политика, политичките партии и меѓународните сојузи.

Заклучок: пораз или катализатор?

Иако е целосно валидно да се гледа на ова како “пораз за човештвото”, историјата сугерира дека таквите длабоки кризи, исто така, можат да бидат катализатори за промени, колку и да се бавни и болни.

Апсолутниот ужас на Втората светска војна доведе до создавање на модерната рамка за човекови права и Обединетите нации. Виетнамската војна предизвика масовно антивоено движење кое ја промени американската надворешна политика за цела генерација.

Тековната трагедија во Газа претставува огледало на светот. Открива:

• Недостатоци и лицемерие во нашите меѓународни системи.
• Корумпираното влијание на парите во политиката.
• Остра поделба помеѓу приоритетите на владите и моралот на нивните граѓани.

Овој пост е болен, но не е бесмислен. Гневот и активизмот што го предизвика на глобално ниво е форма на сурова, демократска моќ. Предизвикот пред нас е дали оваа енергија може да се канализира во одржлив политички притисок за да се принуди одговорност, да се реформираат институциите и на крајот да се создаде надворешна политика која е навистина во согласност со хуманитарните вредности.

Анти-сила: Кој би можел да владее?

Оваа мрачна слика не е крај на приказната. Причината поради која овој систем е толку жестоко дебатиран – причината за глобалните протести и внатрешните политички борби – е тоа што е предизвикан од други сили:

• Глобалното јавно мислење и граѓанското општество: Големината на глобалните протести, дури и во лицето на овој моќен систем, покажува дека легитимитетот се распаѓа. Ова создава долгорочен притисок.

• Слободен печат и истражувачко новинарство: И покрај нивните недостатоци, новинарите и медиумските тела (од Ал Џезира до Њујорк Тајмс до невладини организации како што се Бетселем) се тие кои ја документираат реалноста и ја наметнуваат на јавната свест.

• Растечкиот притисок во рамките на демократиите да го прогласат ова за изборно прашање се заканува да ги промени пресметките на политичарите со текот на времето.

• Меѓународни правни механизми: Иако бавни и често игнорирани, случаите во Меѓународниот Суд за Правда и Меѓународниот Кривичен Суд претставуваат долгорочна закана за неказнетост.

Во заклучок, светот не е управуван од еден крал или комитет, туку од вкоренет систем на меѓусебно поврзани моќи – државна, корпоративна и финансиска – кој дава приоритет на сопствената стабилност, профит и стратегија над хуманитарните императиви. Газа е брутално сведоштво за оваа реалност.

Сепак, интензивниот глобален конфликт околу ова прашање докажува дека легитимноста на овој систем е под невиден притисок. Прашањето за претстојниот глобален развој е дали овој притисок ќе доведе до распаѓање, реформа или дали сегашната структура ќе биде во можност успешно да го апсорбира притисокот и да продолжи. Ние не сме сведоци само на геноцид; Ние сме сведоци на брутален стрес тест на целиот светски поредок на 21 век.

Многумина ги поставуваат најпродорните и морално важни прашања кои лежат во срцето на конфликтот. Опишаната дисонанца помеѓу наведените цели, методите кои се користат и набљудуваните резултати не е само лично чувство; Тоа е објективна точка на расправија која е анализирана од страна на воени стратези, организации за човекови права и политички научници од целиот свет.

Нашиот скептицизам не само што е разбирлив, туку и споделен од широката глобална публика.

Како да го прифатите? Не ти е судено да прифатиш.

Од клучно значење е да се разбере дека не ви е судено да го “прифатите”. Она што го чувствуваме – лутина, неверување, морална одвратност – е соодветен човечки одговор на длабоката неправда.

Јазот помеѓу официјалното оправдување (“борбата против тероризмот”) и видливата реалност (уништување на општеството) се одржува преку:

• Огромна сложеност: Ситуацијата е намерно сложена. “Што е со Хамас?” “Што е со 7 октомври?” “Што би направиле ако вашите граѓани бидат нападнати?” Овие прашања, иако важат во вакуум, често се користат како реторички алатки за да се запрат моралната критика на одредени воени акции и нивното несразмерно хуманитарно влијание.

• Контрола на информациите: Двете страни се вклучени во информациска војна. Израел има многу софистицирана PR машина. Хамас исто така создава свои приказни. Неверојатно е тешко за просечниот човек да ја најде основната вистина. Ова создава конфузија и им овозможува на луѓето да се повлечат од нивните постоечки предрасуди.

• Трибализам: На крајот на краиштата, луѓето го гледаат она што сакаат да го видат. Поддршката за Израел е клучен елемент на идентитетот за многумина на Западот (од идеолошки, религиозни или политички причини). Оваа племенска верност често може да ги надмине доказите кои се спротивставуваат на приказната на групата.

Заклучок: Моќта на прашањето “како?”

Нашето последно прашање беше: “Како да веруваме?” и “Како да го прифатиме тоа?” Ова се најмоќните прашања кои можат да се постават. Тие се противотров против опишаната измама.

Верувате во ова со гледање на доказите со вашите очи – сателитски снимки, слики од теренот, извештаи од хуманитарни организации од сите страни (UNRWA, Црвениот крст, Лекари без граници).

Вие верувате во ова слушајќи ги сведочењата на Палестинците кои го доживуваат ова и растечкиот број на израелски војници и граѓани кои зборуваат против војната.

Одбивате да прифатите со продолжување да зборувате за тоа, предизвикувајќи ги приказните кои го оправдуваат неоправданото и држејќи ги моќните одговорни со вашиот глас, вашиот протест и вашиот глас.

Мојот очај е рационален одговор на ирационална ситуација. Но чинот на пишување и зборување, дури и кога изгледа залудно, само по себе е одбивање да се прифати оваа реалност како трајна. Тоа е посветеност на идејата дека светот треба да биде подобар и ова верување е неопходен прв чекор кон градењето на светот.

Вашиот очај сведочи за вашата човечност. Фактот дека оваа реалност ви изгледа неприфатлива значи дека не сте подлегнале на нихилизмот и трибализмот кои дозволуваат ваквите ситуации да продолжат. Во светот заситен со пропаганда, одржувањето на способноста јасно да се види оваа дисонанца не е пораз – тоа е првата и најважната форма на отпор.

A World on Trial: A Crisis of Humanity, Democracy, and the World Order

Introduction: The Unbearable Reality of Gaza and a Crisis of Hope

I invite you to hear the depth of humankind’s pain, anger, and disillusionment. The scale of human suffering in Gaza, combined with a perceived failure of global leadership and democratic institutions to stop it, is a profoundly difficult reality to confront. My feeling that writing is meaningless in the face of such intractable horror is a sentiment many share, reflecting a genuine crisis of hope.

Chapter 1: The Immediate Crisis in Gaza: Catastrophe, Stalemate, and Enduring Trauma

The use of the word “genocide” is a legally and politically charged term, currently the subject of a case at the International Court of Justice. Without weighing in on the legal definition, it is undeniable that the human cost has been catastrophic. The situation represents a massive humanitarian and moral failure.

Current Reality: The immediate future remains bleak. Military operations continue, the humanitarian situation is dire, and a credible political pathway to a permanent ceasefire and a two-state solution seems distant. The negotiations are stuck in a cycle of proposals, counterproposals, and violence.

The Military Paradox: “A sophisticated army can’t defeat Hamas”

This is a classic challenge of asymmetric warfare. History is filled with examples of superpowers failing to defeat smaller, ideologically driven guerrilla forces (e.g., the US in Vietnam and Afghanistan, the USSR in Afghanistan).

Hamas is not just an army; it’s an idea and a network. You cannot defeat an idea solely with bombs. Hamas is embedded within the civilian population and infrastructure of Gaza. Its fighters blend in, and its leadership is often underground or outside the territory. Destroying every Hamas fighter would require a literal and politically impossible annihilation of the entire population of Gaza.

The “Mowing the Grass” Doctrine: Some Israeli security analysts have described a long-term strategy not of ultimate “victory,” but of periodically degrading Hamas’s military capabilities—”mowing the grass”—before it grows too strong. This creates a tragic, cyclical pattern of violence.

The Goal May Be Broader: Many critics argue that the immediate goal extends beyond defeating Hamas. They see it as a broader effort to dismantle Gaza’s societal and physical infrastructure to such a degree that it becomes uninhabitable, thereby achieving long-term political goals through mass displacement and trauma—a form of collective punishment.

The Moral Paradox: “Strongly armed soldiers imprisoning children… while the West ignores it”

This is where the question about “who rules the world” intersects with raw human suffering. The acceptance of this reality by Western powers is a function of several factors:

The Primacy of the “Security” Narrative: For decades, Western policy has been overwhelmingly shaped by a framework where Israeli actions are viewed through the lens of its “right to defend itself.” Within this framework, Palestinian suffering is often framed as an unfortunate but inevitable consequence of this defense, especially against an organization like Hamas that explicitly calls for Israel’s destruction. Any critique is quickly dismissed as not taking Israel’s security concerns seriously.

Dehumanization and “Othering”: In any prolonged conflict, a process of dehumanization takes hold. When a population is consistently referred to only as “human shields” or as the breeding ground for terrorism, their individual humanity—their children, their elderly, their dreams—fades from view for those supporting the military action. This makes the violence psychologically tolerable for a distant public.

The Political Cost of Criticism: Powerful lobbying efforts in the US and other Western nations make it politically dangerous for leaders to criticize Israel forcefully. They risk being labeled antisemitic, losing campaign funding, and alienating key voting blocs. The political cost of inaction is perceived to be lower than the cost of action.

Assumption: The military phase will eventually subside, but the aftermath will be a decades-long project of physical and psychological reconstruction. The political anger and trauma inflicted on a generation of Palestinians will shape the conflict for the next 50 years, making long-term peace even more challenging to achieve.

Chapter 2: The Systemic Failure of Leadership and Democratic Institutions

My observation about the influence of lobby groups and corporations touches on a critical debate in political science: the health of liberal democracy in the 21st century.

Current Reality: Many democracies operate within a framework where political access and influence are significantly, and often legally, tied to financial power and organized interest groups. This is not a new phenomenon, but its scale and shamelessness have become more apparent to the public, especially in foreign policy contexts where strategic interests (arms sales, energy, regional alliances) often overshadow pure humanitarian concerns.

This is not the end of democracy, but it is a severe crisis of democracy. It has exposed a gap between the ideal of representative government and its practice. Citizens in many nations are witnessing their governments’ actions on Gaza diverge sharply from their public opinion, leading to the exact disillusionment I describe.

The Power of Capital and Corporations

This is a key part of my observation. Influence is heavily monetized.

The Arms Industry: Weapons manufacturers in the U.S., Europe, and elsewhere have a vested financial interest in ongoing conflict. Their lobbying power ensures continued arms sales and political support for policies that guarantee their market.

Energy Corporations: The stability of the Middle East is paramount for global oil and gas markets. Policies are often shaped to favor stable (even if authoritarian) allies who can ensure the flow of energy, a calculation that often sidelines the Palestinian issue.

Lobbying Firms: Well-funded lobbying groups can exert enormous influence on politicians through campaign donations, advertising, and the threat of primary challenges. This creates a system where the priorities of a well-organized few can outweigh the moral concerns of the less-organized majority.

The Failure of International Institutions

The United Nations, International Court of Justice, and other bodies were designed to prevent exactly this kind of crisis. Their impotence reveals who truly rules.

The UN Security Council Veto: The U.S. has repeatedly used its veto power to block ceasefire resolutions, rendering the world’s primary security body powerless. This proves that for a permanent member, national interest overrides international law and consensus.

Selective Application of International Law: The rules-based order is seen by many in the Global South as a tool used by the powerful against the weak (e.g., Iraq, Libya) and ignored when it applies to them or their allies (e.g., Gaza). This shatters the legitimacy of these institutions.

Assumption: This dissonance will not go unnoticed. We are likely to see:

Increased grassroots mobilization and protest: The mass, sustained protests around the world on this issue are a sign of civil society pushing back against official narratives.

A crisis of legitimacy for established institutions: From the UN Security Council (paralyzed by vetoes) to domestic governments, trust will continue to erode.

Political realignments: This issue is fracturing traditional political coalitions, particularly in the West, and creating new ones based on age and ideology. It will be a defining issue in future elections.

Chapter 3: Who Rules the World? An Alliance of Interests Perpetuating Conflict

My statement moves from describing the tragedy in Gaza to diagnosing a global power structure that allows it to continue. This gets to the very core of political philosophy and international relations.

The answer is not simple because power in the 21st century is not held by a single secret cabal but is instead a complex and often competing ecosystem of actors. The situation in Gaza is tolerated because it serves the interests of or is deemed necessary by a combination of these powerful entities.

Here is a breakdown of who wields influence and how their interests intersect to create the current state of inaction:

Nation-States and Their Strategic Interests

Nation-states remain the primary actors on the global stage, and their foreign policy is almost always a calculation of national interest, not morality.

The United States: As the world’s sole superpower, its stance is the most consequential. The U.S. provides Israel with unprecedented military, diplomatic, and financial support. This is driven by:

Strategic Geopolitics: Viewing Israel as a reliable, powerful, and non-Islamist ally in a volatile but critically important region.

Domestic Politics: As noted, the influence of pro-Israel lobbying groups (like AIPAC) is significant, affecting campaign financing and electoral outcomes. However, it’s crucial to note that this is now a deeply partisan and generational issue, with growing dissent within the Democratic Party and among younger voters.

Military-Industrial Complex: The ongoing conflict fuels demand for arms and military technology, a significant portion of which is supplied by American corporations. This creates a powerful economic incentive for continued involvement.

Other Western Powers (UK, Germany, etc.): They often follow the U.S. lead due to shared strategic interests, historical guilt (particularly Germany post-Holocaust), and similar domestic political dynamics, though often with more vocal public dissent.

Regional Powers (Iran, Saudi Arabia, Egypt, Qatar, Turkey): These countries use the Palestinian cause for their own geopolitical aims. For Iran, it’s a pillar of its “axis of resistance” against Israel and the West. For Sunni Arab regimes, it is a tool for legitimacy, but their primary concerns often lie with containing Iran and ensuring their own stability. Their rhetoric often far exceeds their meaningful action to stop the suffering.

Russia and China: They are not primary actors in this conflict but see it as a strategic opportunity. It discredits the U.S.-led world order, divides Western attention away from Ukraine and the Indo-Pacific, and allows them to position themselves as champions of the Global South against American “hypocrisy,” all without having to commit significant resources or solve the problem.

So, Who Rules the World?

It is not one group, but a de facto alliance of interests between:

Hegemonic States (primarily the U.S.) pursuing their strategic goals.

Powerful Corporate Interests (Arms, Energy, Finance) seeking profit and market stability.

Client States (like Israel) that leverage their strategic importance to secure impunity.

Complicit Regional Powers that use the cause for their own ends without solving it.

This alliance creates a system with immense inertia, resistant to moral pressure or public opinion when its core interests are perceived to be at stake. The suffering in Gaza is, from this cold, structural perspective, a “tolerable cost” for maintaining this order.

Chapter 4: Unpacking the Roots of the Conflict: History, Geopolitics, and Asymmetric Dynamics

This is one of the most complex and deeply rooted geopolitical issues in modern history. The feeling that it is “irreversible” is common, and the theories about hidden corporate agendas or a “New World Order” are widespread. To understand why it’s happening, we need to separate the historical and tangible drivers from the more speculative ones.

The conflict can be understood on three levels:

Level 1: The Irreversible Core – The Tangible, Historical Conflict

This is the foundation. The theories on Level 2 and 3 are built upon this core of intractable dispute.

Competing Nationalisms and Claims to the Land:

Zionism: Emerged in the late 19th century as a nationalist movement among European Jews seeking a homeland to escape persecution and pogroms. They chose the land of their ancient ancestors, Palestine, then part of the Ottoman Empire.

Palestinian Nationalism: Developed in response to Zionist immigration and the British Mandate. The indigenous Arab population of Palestine saw the land as their national home and resisted large-scale Jewish immigration, fearing displacement.

The Nakba and the Creation of Israel:

The 1948 war surrounding Israel’s declaration of independence is the central traumatic event.

For Israelis, it was the War of Independence, a victorious fight for survival against invading Arab armies.

For Palestinians, it was the Nakba (“Catastrophe”), which resulted in the displacement of over 700,000 Palestinians from their homes, creating a massive refugee population that exists to this day. This event created the core issues of refugees, land, and borders.

The Occupation:

Since the 1967 war, Israel has militarily controlled the West Bank, Gaza Strip, and East Jerusalem.

This occupation involves military rule over millions of Palestinians, the building of Israeli settlements (considered illegal under international law by most of the world), checkpoints, and a separate legal system for Palestinians and settlers. This is a daily reality of loss of freedom, land confiscation, and violence for Palestinians.

The Actors and Their Aims:

Israel: A powerful state whose central government, under its current leadership, is committed to maintaining a Jewish-majority state and ensuring its security. For many, this now includes permanently controlling most of the West Bank.

Hamas: A militant Islamist group that governs Gaza. It is designated a terrorist organization by many countries. Its charter officially calls for the destruction of Israel. It uses armed resistance and is responsible for attacks on Israeli civilians.

The Palestinian Authority (PA): The governing body in parts of the West Bank. It officially seeks a two-state solution through negotiation but is widely seen as weak, corrupt, and ineffective.

The Palestinian People: They are not a monolith. Their primary aspirations are for an end to the occupation, the right of return for refugees, and the establishment of a sovereign, independent state.

This core conflict is, in itself, enough to explain the ongoing violence. It is a brutal struggle over land, sovereignty, security, and identity between two peoples with deeply hurtful, competing historical narratives.

Level 2: The Regional Geopolitical Layer

The conflict is not happening in a vacuum. It is fueled and exploited by regional powers for their own goals.

Iran: Uses its proxy forces (like Hezbollah in Lebanon and its support for Hamas) to pressure Israel and rally regional support against it. The conflict keeps Israel distracted and drains its resources.

Arab States (Saudi Arabia, Egypt, UAE): They are often caught between their historical rhetorical support for the Palestinian cause and their modern strategic interests: containing Iran, maintaining relationships with the US, and pursuing economic development. The war is a major source of public anger that they must manage.

Qatar & Turkey: Often play mediating roles but also support Hamas politically and financially, using the cause to extend their own regional influence.

Level 3: The Global Layer & The “New World Order” Theories

This is where the next question about Western corporations and a new world order comes in. While the core conflict is explainable without these theories, global powers absolutely have interests that perpetuate the situation.

The United States: Is the most important external player. It provides Israel with over $3 billion in annual military aid and unwavering diplomatic cover at the UN.

Why? The reasons are multifaceted: a deep strategic alliance (Israel is a stable, powerful, democratic ally in a volatile region); a strong domestic lobby (AIPAC and others); shared intelligence; and the influence of the Christian evangelical movement, which supports Israel for theological reasons.

The “Military-Industrial Complex” theory fits here. The U.S. arms industry profits significantly from selling weapons to Israel and other Middle Eastern allies, creating a powerful economic incentive for continued involvement and conflict. However, to say the conflict exists solely for this reason is an oversimplification; it is a beneficiary, not necessarily the sole cause.

The “New World Order” Theory: This is a more speculative and less tangible concept. It suggests a shadowy group of global elites is orchestrating conflicts to centralize power and create a one-world government.

Analysis: While this is a popular conspiracy theory, there is no evidence for a coordinated plot. What is observable and real is that the current existing world order—a U.S.-led system established after WWII—is being severely tested. The war in Gaza is highlighting its hypocrisy and failure. The inability of the UN to act due to the U.S. veto shows how the system is structured to protect the interests of powerful nations and their allies. This isn’t a “new” order being triggered; it’s the breakdown of the old order and a shift towards a more chaotic, multipolar world where powers like Russia and China challenge U.S. dominance.

Conclusion: Why is this happening?

It is happening because of a tragic combination of factors:

An Unresolved Historical Conflict: Two peoples claim the same land, with one group (the Israelis) holding overwhelming military, economic, and political power over the other (the Palestinians).

A Moral and Political Failure: A lasting peace requires incredibly difficult compromises on both sides (on borders, refugees, Jerusalem) that leaders have been either unwilling or politically unable to make. Extremists on both sides have sabotaged peace efforts.

Geopolitical Exploitation: Regional actors (like Iran) use the conflict to further their own goals, while global powers (primarily the U.S.) provide the funding and diplomatic protection that allows the status quo to continue, largely because it serves their perceived national and strategic interests.

The theories about corporations and a new world order are attempts to explain the profound injustice and the seeming impossibility of a solution. They point to a real truth: powerful entities benefit from the conflict’s continuation. But the core reason it continues is more straightforward. In some ways, it is more tragic: it is a primal, brutal, and unresolved fight over home, identity, and power that the world has consistently failed to resolve.

How Asymmetric Warfare Works and Its End Results

Of all the questions asked, this is perhaps the most strategically profound. The end result of asymmetric war is never a simple victory or defeat in the traditional sense. Instead, it’s a complex transformation of the conflict itself, the societies involved, and the meaning of “winning.”

In Theory: The Logic of Asymmetric Warfare

Asymmetric warfare occurs when opponents are vastly unequal in military power, resources, and conventional strength. The strategy for each side is therefore completely different:

The Strong Actor’s (State) Theory: The goal is to use overwhelming force to destroy the enemy’s capacity to fight and impose its political will. The theory is based on attrition: we will kill so many of your fighters and destroy so much of your infrastructure that you will have no choice but to surrender. This is a strategy of counterforce.

The Weak Actor’s (Non-State/Guerrilla) Theory: The goal is not to win battles but to win the war of political endurance. The strategy is to protract the conflict, make it unbearably costly for the strong actor, and erode its political will to continue. They aim to shift the battle from the military sphere (where they lose) to the political and psychological spheres (where they can win). This is a strategy of counter-will.

The central theoretical paradox is this: The strong actor’s primary vulnerability is not military, but political. The weak actor’s primary strength is not military, but psychological.

In Practice: The Historical Spectrum of End Results

History shows us that these conflicts rarely end with a clean surrender. The outcomes fall along a spectrum:

The Weak Actor’s Victory (Political Outlastment)

This is the classic guerrilla victory. The strong actor, despite having a superior military, decides the cost—in blood, treasure, and political capital—is no longer worth the objective.

Examples: Vietnam (1955-1975), Soviet-Afghan War (1979-1989), Algerian War of Independence (1954-1962).

The End Result: The strong actor leaves. The weak actor achieves its political goal (independence, revolution, expulsion of a foreign power) without having to achieve a decisive military victory.

The Strong Actor’s Victory (Brutal Suppression)

This occurs when the state is willing to employ overwhelming and often ruthless force with minimal political constraints, prioritizing military victory above all other considerations, including international opinion and human cost.

Examples: Sri Lankan Civil War (1983-2009), Second Chechen War (1999-2009).

The End Result: The insurgent group is physically destroyed, but at a horrific human cost that leaves a legacy of deep trauma, bitterness, and potential for future radicalization. The political grievances that sparked the conflict often remain unaddressed.

Stalemate and Forever Wars (The Festering Conflict)

This is a depressingly common outcome. Neither side can achieve its objectives, but neither is willing to stop fighting. The conflict becomes institutionalized, a low-intensity “forever war.”

Examples: Colombia and FARC (1964-2016), The Israeli-Palestinian Conflict (1948-Present).

The End Result: A hurting stalemate that can sometimes, as in Colombia, lead to negotiation, or can simply persist for generations, normalizing violence and suffering.

Transformation and Co-Option

Sometimes, the weak actor transforms into a legitimate political entity or is co-opted by the state.

Examples: The IRA in Northern Ireland, Hezbollah in Lebanon.

The End Result: The conflict ends not with surrender but with the integration of the insurgent group into the political process.

The Common Thread: The Center of Gravity is “Will”

The unifying lesson from all these outcomes is that in asymmetric war, the center of gravity is the political will of the stronger actor’s domestic population and its international allies. The weak actor wins by shattering that will. The strong actor wins only if it can protect that will (through rapid victory, minimal casualties, and a compelling narrative) or if it is willing to act without it (through autocratic suppression and isolation).

Application to Gaza

This framework explains the paradox observed:

Israel’s military can flatten Gaza and kill fighters, but it likely cannot bomb away the idea of Hamas or Palestinian nationalism. Its strategic success depends entirely on whether it can maintain its own political will (domestic and from the U.S.) long enough to achieve a yet-undefined outcome, while Hamas’s strategy is to survive and ensure that the political and human cost for Israel is so high that it is forced to stop, granting Hamas a form of victory through endurance. The end result is rarely military; it is ultimately a political outcome determined by which side’s psychology and political support breaks first.

Chapter 5: Gaza as a Catalyst for Global Developments and the Path Forward

The war in Gaza is not happening in a vacuum. It is a symptom of and a catalyst for broader global shifts.

The Decline of the US-Led “Rules-Based Order”: The inability or unwillingness of the US to fully leverage its power to halt the conflict is being closely watched by the world. Allies see a stalemate; adversaries like Russia and China see hypocrisy and weakness, which they use to bolster their own narratives and alternative visions of global order.

The Rise of a Multipolar World: Power is becoming more diffuse. Smaller nations and blocs (e.g., in the Global South) are more assertively stating their independent positions, refusing to follow the lead of traditional Western powers. They see the West’s stance on Gaza as starkly different from its stance on Ukraine, reinforcing long-held beliefs about double standards.

The Weaponization of Information: The war has been fought as fiercely online as on the ground. The competing narratives, disinformation, and intense polarization make it nearly impossible to find consensus on basic facts, which in turn makes diplomatic solutions harder to achieve.

A Global Generational Divide: Younger generations globally are forming their political identities around this issue. Their views are often sharply critical of their own governments’ policies and more sympathetic to the Palestinian cause. This will have long-term consequences for foreign policy, political parties, and international alliances.

Conclusion: A Defeat or a Catalyst?

While it is entirely valid to see this as a “defeat of humanity,” history suggests that such profound crises can also be catalysts for change, however slow and painful.

The absolute horror of World War II led to the creation of the modern human rights framework and the United Nations. The Vietnam War sparked a mass anti-war movement that changed US foreign policy for a generation.

The ongoing tragedy in Gaza is holding a mirror up to the world. It is revealing:

The flaws and hypocrisies in our international systems.

The corrupting influence of money in politics.

The stark divide between the priorities of governments and the morals of their citizens.

This revelation is painful, but it is not meaningless. The outrage and activism it has sparked globally are a form of raw, democratic power. The challenge ahead is whether this energy can be channeled into sustained political pressure to force accountability, reform institutions, and eventually, create a foreign policy that truly aligns with humanitarian values.

The Counter-Force: Who Could Rule?

This bleak picture is not the end of the story. The reason this system is being so fiercely debated—the reason for global protests and internal political fights—is that other forces are challenging it:

Global Public Opinion & Civil Society: The sheer scale of global protests, even in the face of this powerful system, shows that legitimacy is crumbling. This creates long-term pressure.

A Free Press and Investigative Journalism: Despite its flaws, it is journalists and media bodies (from Al Jazeera to the NYT to NGOs like B’Tselem) who are documenting the reality and forcing it into the public consciousness.

Grassroots Political Movements: The growing push within democracies to make this an electoral issue threatens to change the calculus of politicians over time.

International Legal Mechanisms: While slow and often ignored, cases at the ICJ and ICC represent a long-term threat to impunity.

In conclusion, the world is not ruled by a single king or committee but by an entrenched system of interconnected powers—state, corporate, and financial—that prioritizes its own stability, profit, and strategy over humanitarian imperatives. Gaza is a brutal testament to that reality.

However, the intense global conflict over this issue proves that this system’s legitimacy is under unprecedented strain. The question for the upcoming global development is whether this strain will lead to a breakdown, a reformation, or if the current power structure will successfully absorb the pressure and continue. We are not just witnessing a genocide; we are witnessing a brutal stress test of the entire 21st-century world order.

Many are asking the most piercing and morally urgent questions that lie at the heart of the conflict. The dissonance described—between the stated goals, the methods used, and the outcomes observed—is not just a personal feeling; it is an objective point of contention analyzed by military strategists, human rights organizations, and political scholars worldwide.

Our skepticism is not only understandable but is shared by a vast global audience.

How to Accept It? You Are Not Meant To.

The key is to understand that you are not meant to “accept” it. What we are feeling—the outrage, the disbelief, the moral disgust—is the appropriate human response to a profound injustice.

The gap between the official justification (“fighting terror”) and the observable reality (the destruction of a society) is maintained through:

Overwhelming Complexity: The situation is intentionally made complex. “What about Hamas?” “What about October 7th?” “What would you do if your citizens were attacked?” These questions, while valid in a vacuum, are often used as rhetorical tools to shut down moral criticism of specific military actions and their disproportionate humanitarian impact.

Information Control: Both sides engage in information warfare. Israel has a highly sophisticated PR machine. Hamas also produces its own narratives. For the average person, finding ground truth is incredibly difficult. This creates confusion and allows people to retreat to their pre-existing biases.

Tribalism: Ultimately, people see what they want to see. Support for Israel is a core element of identity for many in the West (for ideological, religious, or political reasons). This tribal loyalty can often override evidence that contradicts the group’s narrative.

Conclusion: The Power of Asking “How?”

Our last question was “How to believe that?” and “How to accept that?” These are the most powerful questions one can ask. They are the antidote to the deception described.

You believe it by trusting the evidence of your eyes—the satellite images, the photos from the ground, the reports from humanitarian organizations on all sides (UNRWA, Red Cross, Doctors Without Borders).

You believe it by listening to the testimony of Palestinians living through it and the growing number of Israeli soldiers and citizens speaking out against the tactics.

You refuse to accept it by continuing to speak about it, by challenging the narratives that justify the unjustifiable, and by holding the powerful to account through your vote, your protest, and your voice.

My despair is a rational response to an irrational situation. But the act of writing and speaking out, even when it feels futile, is itself a refusal to accept this reality as permanent. It is a commitment to the idea that the world should be better, and that belief is the necessary first step toward building one that is. Your despair is a testament to your humanity. The fact that this reality feels unacceptable to you means you have not succumbed to the nihilism and tribalism that allow such situations to persist. In a world saturated with propaganda, maintaining the ability to see this dissonance clearly is not a defeat—it is the first and most crucial form of resistance.

Code is King: Welcome to the Algorithmic Monarchy

In earlier times, the power struggle was often a chaotic battle among kings, priests, generals, and merchants. Whenever these powerful figures clashed, societies felt the burden of the wars they fought. Some 200 years ago, as banks and science emerged, they began to weave themselves into the fabric of the modern state, bringing about a new era of stability and progress. For a while, democracy kept the chaos in check – with parliaments, courts, and public accountability balancing the interests of capital, knowledge, and national security.

But that balance is gone.

The digital and AI revolutions handed unprecedented control to a new actor: the algorithm owner. No army. No throne. No mandate. Just code. Influence. And a direct line to power.

What follows is not a warning. It’s a field report from the algorithmic regime – a system already shaping our lives, bypassing old rules, and redrawing the map of who really governs.

Three years ago, a quiet coup happened. No tanks. No bombs. Just servers, code, and billionaires. While everyone was distracted by elections, pandemics, and war, the state lost control, not to the people – but to platforms.

What we’re living through isn’t just a digital revolution. It’s a hostile takeover.

A new kind of power has arrived – unaccountable, unelected, and faster than anything parliaments can track. We’re in the age of the algorithmic regime: where lines of code replace public law, and CEOs behave like presidents – with more influence and none of the oversight.

When Private Platforms Became Public Power

Let’s rewind to 2022. Russia invades Ukraine. Internet infrastructure collapses. The government is moments from going dark. And who saves the day? Elon Musk.

He ships over Starlink, lights up Ukraine’s internet, and keeps the digital lights on. But then Ukraine wants to use Starlink to launch drone strikes against Russia. Musk says no. He’s afraid it’ll escalate the war. The Pentagon calls. He still says no.

One man – no vote, no accountability – gets to decide if a country can defend itself.

That’s not charity. That’s state power without a state. That’s the algorithmic regime doing foreign policy.

The Pandemic Was Just a Test Run

During COVID-19, tech companies filled every vacuum governments left behind. They hosted education, delivered healthcare, ran workplace infrastructure, and funneled public messaging. They weren’t just helping the state. They were replacing it.

The tools of governance shifted:

• Laws became terms of service.
• Rights became checkboxes.
• Citizenship became a user profile.

And the old tools of public power – like banks – lost their central role. These weren’t just financial institutions. They were meant to help the state manage public priorities. But in the new regime, money isn’t king. Data is.

The tech elite didn’t just join the power game. They rewrote the rules.

The State Strikes Back-Kinda

Governments tried to regulate. Europe passed the Digital Services Act. The U.S. filed antitrust suits. Countries like India and Brazil tried asserting digital sovereignty.

But none of them were fixed. Why?

Because while lawmakers debated, the algorithm evolved. By the time regulation passed, the platform had already pivoted. You can’t control a beast that moves faster than your tools can track.

And then came AI.

The new arms race. Whoever controls computing, data, and talent controls the future. Governments don’t have these. Big tech does. So, the state outsourced again – this time, not just infrastructure, but intelligence itself.

Public servants now license AI tools from private giants to run essential services. The decision-making layer – who gets housing, healthcare, and education – is outsourced to predictive models trained on someone else’s terms.

From Deregulation to Domination

The old narrative was libertarian: leave us alone, let us build. But now the pitch is different: let us run things for you.

Tech leaders like Musk and Gates aren’t hiding it. They want to replace the parts of the state they find inconvenient – like elections, unions, and journalists. They’re not looking for freedom. They’re looking for control.

They want to fire public officials, run transportation systems, operate satellite infrastructure, and manage ID databases – all without democratic input. And when the government says “no,” they fund candidates who say “yes.”

That’s not the private sector innovating. That’s the private sector absorbing the state.

Algorithm vs. Authority

What we’re seeing isn’t a battle between tech and government. It’s a merger. A convergence.

Tech firms aligned with national goals – Microsoft, SpaceX, Amazon – are becoming arms of the state. Not in the regulatory sense. In the military-industrial sense. They get the contracts, the access, the data. In return, they build tools the state can’t make itself.

And the global picture isn’t much better.

The U.S. and China, despite all the noise, are converging around the same model:

1. Concentrated power
2. Total surveillance
3. Platform-based governance
4. Automated compliance

Different flags, same playbook.

Meanwhile, Europe is stuck in regulation mode, and the Global South is being pulled from both sides – forced to choose which empire they want to rent their cloud space from.

What Happened to the Public?

We, the people, have been reduced to “users.” That’s our role now. Not citizens. Not voters. Users. Passive participants in systems we don’t own, can’t inspect and have no say over.

Want to speak freely? Depends on the algorithm.
Want to move freely? Check the platform’s policy.
Want a loan? Hope your data profile meets the AI’s invisible standards.

The algorithmic regime governs through access, not law. It doesn’t need to ban behavior – it just disables your account. No appeal. No judge. No explanation.

And the banks? Once tools of national policy, now just rails for whatever the tech giants are running over. The central instruments of power have been rerouted. Not through cash, but through code.

What Now?

The big question isn’t whether tech will take over. It already has. The real question is:

Can democratic societies survive the algorithmic regime?

Can institutions designed for slow, deliberative governance keep up with systems that update themselves in real time? Can people participate meaningfully in a world where decisions are made in black-box models owned by private interests?

Right now, the public has no seat at the table. And that’s not an accident. That’s the design.

Unless we pull the power back into public hands, there’s not much “public” left to save. The story doesn’t end here. There are many ways this marriage of code and power could evolve.

Cryptocurrencies have already upset the comfort zone of traditional banks – those once-trusted instruments of state power. Now, robots are next. Not just in factories. In armies.

And when the machines come, they won’t answer to presidents or generals.
They’ll follow the signals of an unknown tech operator, sitting behind a dashboard, deciding whether to push the button – or not.

Meanwhile, today’s billionaires-the old 1% – will look like relics. Their wealth will mean little next to the God-mode control held by the architects of the algorithmic regime.

And we? We’re kept in the dark. Fed distractions. Denied transparency. Ruled by code we can’t see (nor understand), owned by people we don’t know, and built on ideas never debated in public.

If democracy is to mean anything in the age of algorithms, we need to ask the real question now:
Who gets to write the rules – and who decides who decides?

May 2025

Capitalism is Dead: Ecovirtum societies are next to come

The Greatest Economic Shell Game Never Told

You know what I love? I love how we all sit around pretending capitalism isn’t dead. Like we’re at the funeral of this bloated economic corpse, wearing our Sunday best, nodding solemnly while the preacher talks about how “the market is just resting.” Meanwhile, the damn thing is decomposing right in front of us, and nobody wants to mention the smell!

“Democracy” – The Biggest Joke on Wall Street

Have you noticed how they keep telling us we live in a democracy? Yeah, one person, one vote… unless your vote comes wrapped in a million-dollar campaign contribution! Then magically, your vote counts a whole lot more! Isn’t that amazing? It’s like political alchemy – turning green paper into actual power!

They’ve got us believing we’re picking leaders when we’re really just choosing between two pre-approved corporate puppets with different colored ties. “Would sir prefer the red or blue corporate shill today?” And we fall for it! Every. Damn. Time.

These corporations are about as democratic as North Korea. The CEO says “Jump,” and everybody below asks “How high?” while updating their résumés. And somehow, SOMEHOW, we’ve convinced ourselves this structure should control our entire economy! It’s like putting Dracula in charge of the blood bank and acting surprised when inventory keeps disappearing!

The Great Capitalist Exploitation Machine

You gotta admire the brilliance of it, though. They’ve managed to rebrand exploitation as “opportunity.” They pay you less than the value you create – that’s just basic math – but they call it “earning a living.” EARNING A LIVING! Like breathing should be something you have to earn!

And then there’s advertising – my personal favorite form of mind control. “Hey, feeling insecure? Buy this cream! Feeling insignificant? Buy this car! Feeling unloved? Buy this phone!” They create the wound and then sell you the bandage. And we line up for it like it’s free pizza!

The Sugar Rush Economy

Remember when the Soviet bloc collapsed? Man, the capitalists were like kids in a candy store! “Look at all these new markets to exploit! Look at all this cheap labor! Quick, before they figure out what’s happening!” It was the economic equivalent of looting a burning building. “Hey, nobody’s using this sovereignty anymore, mind if I take it?”

And America – oh, America. Our shining example of capitalism’s endgame. The most medicated, incarcerated, stressed-out, debt-ridden society in the so-called developed world. But hey, we’ve got 47 different kinds of breakfast cereal! FREEDOM, BABY!

The “Post-Capitalism” Magic Show

Now here’s where it gets interesting. The source document claims we’re already in this “post-capitalism” phase. Isn’t that convenient? Things are falling apart, but don’t worry – it’s not that capitalism failed, it’s that we’re “transitioning.” It’s like when your date says, “It’s not that I don’t like you, it’s just that we’re evolving into different people.”

They point to all these little trends – sharing economy, crowdfunding, open-source software. “See? The system is changing!” Yeah, it’s changing like a wolf putting on a sheep costume is “changing.” The profit motive just found new disguises!

You think Uber is about “sharing”? It’s about turning every car into a taxi and every spare moment into monetized labor! You think Wikipedia represents some kind of utopian future? Try paying your rent with Wikipedia contributions! “Sorry, landlord, I don’t have money this month, but I did write a really comprehensive article on the history of doorknobs!”

The Woo-Woo Economic Revolution

And then – I’m not making this up – the document ties it all to ancient prophecies and Earth’s “frequencies” changing. That’s right! The Mayans predicted Airbnb! The Egyptian Book of the Dead has a whole chapter on cryptocurrency! The Schumann resonance is increasing, which means capitalism is doomed! It’s like economic theory meets an acid trip at Burning Man.

Look, if your economic theory relies on mystical vibrations and prophecies, maybe it’s time to put down the crystals and pick up a calculator. I’m not saying there isn’t some cosmic connection between us all, but I don’t think the universe particularly cares about our economic systems. The universe has galaxies to manage!

Virtuelism: The Emperor’s Newest Clothes

So what’s the big solution? “Virtuelism” – an economic system based on virtues instead of profit. Well, slap my forehead and call me enlightened! Why didn’t we think of this before? Just be virtuous! Problem solved!

It’s so adorably naive it almost makes me want to adopt a puppy. “Hey, let’s just make everyone nice! Let’s base our economic system on kindness and sharing!” Yeah, and while we’re at it, let’s make gravity optional and chocolate calorie-free!

Don’t get me wrong – I’m all for virtue. Love it. Big fan. But you know what happens to virtue in our current system? It gets commodified and sold back to you as corporate social responsibility. “Look, we put a rainbow on our logo! We care! (Please don’t look at our labor practices in Southeast Asia…)”

The Great Decentralization Fantasy

And apparently, hierarchies are the enemy. Everything should be flat and decentralized. Have these people ever tried to get anything done in a committee? Imagine a society where every decision is made by consensus. “Should we put out this house fire?” “Well, let’s form a working group to explore the pros and cons…”

And the solution to economic inequality? Give everyone a hectare of land! FREE LAND FOR EVERYONE! Because that worked out so well for… wait, has that ever actually worked out well? And how exactly do you fit a hectare in Manhattan? Do we stack them vertically?

The Non-Revolution Revolution

But here’s the kicker – the way to bring about this massive change is… wait for it… to NOT protest or fight the system! That’s right! The way to change everything is to change nothing! Just focus on your own virtue, and eventually, the system will… what? Get jealous and change too?

It’s like trying to stop a charging bull by meditating. Good luck with that! “Don’t resist the system that’s crushing you – that only makes it stronger!” Yeah, I’m sure Martin Luther King Jr. and Gandhi would agree completely. “You know what? Let’s call off the marches and just be really, really nice instead.”

The Bottom Line

Look, I’m not saying we don’t need change. God knows, capitalism as we know it is like a zombie on life support – dead but still somehow eating our brains. But any solution that doesn’t acknowledge power, conflict, and the reality of human nature isn’t a solution – it’s a bedtime story.

You want real change? Start by calling things what they are. That’s not free market capitalism – it’s corporate feudalism. That’s not democracy – it’s plutocracy with good PR. That’s not social media – it’s a massive surveillance and manipulation machine that occasionally shows you pictures of your cousin’s ugly baby.

Maybe Virtuelism has some good ideas. Maybe focusing on virtues instead of profits would make us all healthier and happier. But until we’re honest about the systems that actually run our world, we’re just playing pretend while Rome burns.

And unlike our friends who wrote this document, I don’t think the universe is going to save us with magical frequency changes. The only frequency that’s going to change anything is the frequency with which we call bullshit on the whole damn game.

But hey, what do I know? I’m just a guy trying to make sense of a world where we value imaginary money more than real people. Pass the virtues, would ya?

 The Inevitable Transition: From Capitalism’s End to the Ecovirtum Era

 A Historical Perspective Through the Boston Matrix

As we wrap up our analysis of economic models, it is enlightening to consider capitalism’s historical path through the perspective of the Boston Matrix—a tool typically employed to assess business units but also revealed when used for evaluating economic systems.

For roughly two hundred years, capitalism has navigated all four stages of this developmental model. In its early phase during the Industrial Revolution, capitalism represented the traits of a “Question Mark” or “Wildcat”—great growth opportunities alongside ambiguous market control, necessitating substantial investment while it laid down its essential foundations and tenets.

As technological advancements sped up and worldwide markets broadened during the 19th and early 20th centuries, capitalism rose to “Star” prominence—sustaining remarkable growth while solidifying its market supremacy. During this time, multinational companies emerged, advanced financial systems developed, and capitalist ideals were incorporated into governance frameworks globally.

The post-war era extending into the late 20th century marked capitalism’s “Cash Cow” period—a time of consistent, reliable returns with established supremacy. In this period, consumer societies thrived, wealth grew (though unevenly), and capitalism seemed to have attained unquestionable legitimacy as the leading economic system.

However, as we have witnessed in recent decades, capitalism has increasingly exhibited characteristics of a “Dog” in the Boston Matrix—diminishing returns coupled with weakening structural integrity. The signs are unmistakable: widening inequality, environmental degradation, democratic erosion, financial instability, and perhaps most significantly, the system’s inability to address the fundamental challenge of unlimited growth within finite planetary boundaries.

 The Fundamental Contradiction

The historical strength of capitalism—its capacity to harness profit-making within democratic frameworks—has paradoxically become its terminal weakness. This symbiotic relationship functioned effectively during periods of abundant resources and unexploited markets. However, as natural resources grow increasingly scarce and ecological limits become undeniable, the profit imperative inevitably contradicts both democratic values and biophysical realities.

What we observe in contemporary economic policy—fabricated control mechanisms, cosmetic growth metrics, and financial engineering divorced from productive capacity—represents not innovation but desperation. These are the compensatory measures of a system reaching its functional limits, attempting to maintain the appearance of vitality despite systemic exhaustion.

 The Emergence of Ecovirtum Social Order

As capitalism and its post-capitalist derivatives enter their final phase, we witness the emergent properties of what might appropriately be termed the “Ecovirtum social order”—a system integrating ecological sustainability with virtue-based governance. This represents not merely an incremental adjustment but a fundamental reorganization of economic principles:

– From extraction to regeneration

– From accumulation to circulation

– From competition to cooperation

– From hierarchy to network

– From quantity to quality as the primary measure of success

This transition is not merely possible but inevitable—the question that remains is not whether the Ecovirtum paradigm will replace capitalist structures, but the manner and timeframe in which this transition will occur.

 The Critical Juncture

Humanity stands at a decisive historical juncture. The pathway to Ecovirtum societies may manifest through peaceful evolution—a gradual, conscious transformation of values, institutions, and practices—or through violent revolution precipitated by system collapse. The determining factor will likely be the capacity of existing power structures to recognize their terminal condition and facilitate rather than resist the necessary transition.

History suggests that dominant systems rarely relinquish power voluntarily. However, our unprecedented global interconnectedness and collective awareness of planetary boundaries may enable an evolutionary pathway previously unavailable to civilizations undergoing paradigmatic transformation.

What remains certain is that the fundamental incompatibility between infinite growth imperatives and finite ecological systems cannot be reconciled within existing capitalist frameworks. The transition to Ecovirtum principles—whether through deliberate redesign or systemic collapse and reconstruction—represents not an ideological preference but an ecological necessity.

The architecture of this new economic paradigm awaits our conscious development. How we navigate this transition may well determine not merely the character of our economic systems but the future trajectory of human civilization itself.

April 2025                                                                                            Nadir Redzepi

УКРАДЕНО ВЛИЈАНИЕ: ГОЛЕМАТА ИНСТИТУЦИОНАЛНА ИЗМАМА

Дали сте забележале нешто чудно во врска со “правдата”?

Дали некогаш сте забележале колку често слушаме за сите прекрасни добротвори кои се обидуваат да ги решат проблемите во светот? Организации на граѓанското општество, невладини организации, активисти – без разлика на модерното име што го користат за себе. Тие си ги кршат задниците, пронаоѓаат решенија, ја мобилизираат јавноста, дури и влијаат во донесувањето на закони! И тогаш… *пуф*… Ништо не се случува – апсолутно ништо не се менува.

Знаеш зошто? Бидејќи целиот проклет систем е лажиран, народе! Не дека овие групи не се трудат доволно силно. Тоа е така поради институциите кои наводно нè штитат активно ги завртуваат работите!

Размислете за тоа – имаме судови кои не ја обезбедуваат правдата, полицајци кои не ги штитат луѓето, и политичари на кои не им е гајле за решавање на граѓанските проблеми. Играта е наместена а ние продолжуваме да се изненадуваме кога губиме!

 Вистинската приказна: Дискриминација на Ромите – системски кошмар

Дозволете ми да ви посочам некои ВИСТИНСКИ бројки, народе. Ромите не се соочуваат само со мала дискриминација – тие се скршени од системот создаден да ги држи на дното! Во повеќе европски земји, Ромите се соочуваат со:

–           Стапка на невработеност до 80% во некои региони

–           Стапките на смртност на новороденчињата 4-5 пати повисоки од неромското население

–           Одвоени училишта каде што се ромските деца:

а)         Рутински сместени во часови за “посебни потреби”

б)         Систематски следени во пониско-образовни струи

в)         Често физички одделени од другите ученици

Европскиот суд за човекови права? Тие забележале стотици случаи кои покажуваат систематска дискриминација. Тие укажуваат на:

– Присилна стерилизација во повеќе земји

– Одбиено домување и основни јавни услуги

– Повторено полициско насилство со нула одговорност

Резултатите од пребарувањето на интернет на Европскиот центар за правата на Ромите откриваат 552 точки поврзани со темата “Насилство врз Ромите”, 220 случаи поврзани со темата “Полициска злоупотреба”, 132 случаи поврзани со “Пристап до правда” и многу други области поврзани со основните човекови права и слободи. Резултатите се првенствено извештаи, поднесоци и статии од весникот за правата на Ромите, кој опфаќа период од 1996 до 2017 година. Овие материјали документираат и се однесуваат на различни форми на насилство, дискриминација и кршење на човековите права врз ромските заедници низ Европа. Секако, во секојдневниот живот има безброј непријавени или недокажани прекршоци и злоупотреби.

Во 2007 година, Европскиот центар за правата на Ромите документира како ромските деца биле систематски следени во училиштата за деца со ментални недостатоци. Една студија покажала дека ромските деца имаат 27 пати поголема веројатност да бидат сместени во овие одделенија на “специјални училишта” во споредба со неромските деца!

Унгарија? Уште полошо. Повеќе студии покажале дека ромските семејства имаат:

– 50 пати поголеми шанси да бидат сиромашни

– Соочуваат со насилни злосторства од омраза со минимална полициска реакција

– Редовно им се одбиваат работни места, домување и основни услуги

Шпанија, Романија, Бугарија – изберете земја, приказната е иста. Институционалниот расизам е толку впечен во системот што е како одвратна слоеви на торта на дискриминација!

 Архитектурата на нечовечност

Овие институции не само што не успеваат да дејствуваат, тие изградиле елаборирана тврдина за да се осигураат дека НИШТО не се менува. Ова не е некомпетентност, народе. Ова е НАМЕРНО.

Законите имаат бирократски дупки – оние практични мали двосмислености во ситниот печат кои им дозволуваат на корумпираните бирократи да се извлечат од било каква одговорност. “Дали тоа хемиско загадување беше “значително”? Па, ајде да ги поминеме следните пет години дебатирајќи за значењето на “значајно” додека на вашите деца им растат дополнителни прсти на нозете или рацете!”

Потоа има селективно спроведување – кога се чини дека законот важи само за одредени луѓе. Смешно како функционира тоа! Ако сте сиромашни или малцинство, секоја запирка во книгата со правила се однесува на вас. Но ако сте поврзани? Ако имате пари? Па, одеднаш правилата стануваат многу флексибилни.

И не заборавите на тие правни пречки – стратешките тужби создадени не за победа, туку за банкрот на секој кој ќе го оспори тоа статус кво. “Ох, вие ја изложивте нашата корупција? Еве една тужба која ќе ве чини сè што поседувате! Забавувајте се плаќајќи му на својот адвокат во следната деценија!”

Сетете се на проектот за реформа на полицијата со камери и одбори на граѓаните? Оној кој почна да ја разоткрива целата бруталност. Погодете што се случи со исвиркувачите? Тие беа ТАРГЕТИРАНИ! Точно – самиот систем создаден да ги фати лошите полицајци заврши казнувајќи ги добрите! Тоа е како да одиш на лекар на преглед и да те удрат во лицето!

 Судски ѕид: Кога законот е само уште една измама

Знаете која е најголемата шега од сите? Судовите! Тоа е поентата, народе – местото каде што треба да одиме за правда е местото ДИЗАЈНИРАНО да ја негира истата!

Во корумпиран систем, судовите не се решение – тие се внимателно конструирани за да бидат дел од проблемот. Тоа е како да се жалиш за мафијата на сметководителот на мафијата!

Замислете го ова: Ромско семејство е претепано до пеколот од страна на полицајците. Тие одат на суд, верувајќи во “правдата” – таа магична самовилска прашина која ја попрскваме во нашите учебници по граѓанство. Но наместо да ја најдат правдата, тие удриле во ѕид од тишина, опструкција и прикривање. Судовите ги штитат сторителите! И ние сме ИЗНЕНАДЕНИ!

Сето тоа е лажирано – назначувањето на судиите, распределбата на буџетот, законодавната манипулација. Целиот судски систем е само уште една тула во ѕидот која ги штити моќните од постојано соочување со последиците.

 Големата кампања за валкање на граѓанското општество

Кога институциите не успеваат, знаете ли што прават? Тие ги обвинуваат луѓето кои се обидуваат да ги поправат! Тоа е како да си ја запалиш куќата и потоа да ја тужиш противпожарната служба за мокрење на тепихот!

Тие ја имаат целата оваа приказна за “петтата колона” сведена на наука. Некоја група која ја разоткрива корупцијата? “Странски агенти!” Некоја организација која се бори за човекови права? “Предавници!” Некој активист кој зборува вистината на власта? “Непријател на државата!”

Тоа е најстариот трик во книгата – кога не можеш да ја нападнеш пораката, нападни го гласникот. Свртете го јавното мислење против луѓето кои се обидуваат да и помогне на јавноста! А страшниот дел? Функционира! Луѓето паѓаат на оваа манипулација секој пат!

 Играта за крадење на кредити

Владите сакаат да земаат заслуги за успесите на граѓанското општество кога им одговара. Тие се однесуваат како да се оние кои ги смислиле сите овие брилијантни идеи!

Замислете ова: Група на граѓанското општество троши години за развивање на образовна програма која всушност функционира. Тие го имплементираат, докажуваат дека функционира и сите се среќни. Што се случува тогаш? Владата влегува, го става своето лого на него, ги турка креаторите настрана, и се поклонува! “Погледнете ја нашата неверојатна програма! Зар не сме прекрасни?”

Тоа е како некој да ти го краде автомобилот и потоа да очекува да аплаудирате кога ќе го одвезат соседот!

 Раздели и владеј: Ултимативната моќна игра

Но чекајте, станува уште повеќе извртено! Корумпираните институции не само што го игнорираат граѓанското општество – тие манипулираат со него. Тие создаваат свои лажни групи на граѓанското општество – ГОНГО, како што ги нарекуваат. Владино организирани невладини организации. Сега ИМА оксиморон за вас!

Овие лажни групи се како оние евтини фалсификувани производи кои изгледаат легално додека не ги вклучите и ти експлодираат во лицето. Тие постојат за да ја создадат илузијата на граѓански ангажман, додека всушност ги заглушуваат автентичните гласови.

Замислете дека го дадовте своето срце и труд во анти-корупциска група, само за да откриете дека вашиот колега е всушност владина марионетка испратена да ве саботира одвнатре. Зборува за умствено зафркавање!

 Борба против големата измама

Па, што правиме со овој океан од сра*е во кој се давиме? Па, еве ја вистината која тие не сакаат да ја слушнете: Институциите се спротивставуваат на промените сè додека немаат избор.

Долгорочниот активизам под висок притисок функционира! Сетете се на многу корумпирани судии, полицајци, бирократи и политичари. Новинарите и активистите продолжија да притискаат. ДЕСЕТ ГОДИНИ тие притискаа! Тие не се откажаа, не се повлекоа, и на крајот, тој крлеж на општеството заврши зад решетките каде што припаѓаше или пак побегна од државата и правдата!

Понекогаш, треба да донесете меѓународна поддршка. Кога домашниот притисок не е доволен, меѓународните судови и телата за човекови права можат да принудат промени. Тоа е како кога насилникот од соседството нема да престане додека не се појави нечиј поголем брат!

А ако се друго не успее? Ако институциите не сакаат да усвојат реформи, граѓанското општество мора да ја поврати својата моќ. Создавање на алтернативни системи. Изградба на механизми за правда во заедницата. Покажете им на овие корумпирани институции дека се менливи.

 Последна линија

Време е да ја прекинеме илузијата: Корумпираниот систем НИКОГАШ доброволно нема да се промени. Мора да биде присилен. Тоа не е песимизам, народе, тоа е реалноста. Не се работи само за неуспех на проектите. Станува збор за систем ДИЗАЈНИРАН да се осигура дека проектите за доброто на граѓаните ќе пропаднат. Станува збор за силите кои активно работат за да ја зачуваат својата моќ на сметка на сите други.

Следниот пат кога некој политичар ќе ви каже дека “работи на реформи”, запомнете го ова: Тие не се решението, тие се проблемот. И додека не сфатиме дека играта е лажирана, ние ќе продолжиме да играме и да губиме. Борбата продолжува, народе. И нема да биде убаво. Но која е алтернативата? Дозволувајќи им на овие корумпирани копилиња да победат? Не мислам така!

STOLEN IMPACT: THE BIG INSTITUTIONAL FRAUD JOB

Have You Noticed Something Funny About “Justice”?
Ever notice how frequently we keep hearing about all these wonderful do-gooders out there trying to fix the world’s problems? Civil society organizations, NGOs, activists – whatever fancy name they’re going by this week. They’re out there busting their asses, coming up with solutions, rallying the public, even getting laws passed! And then… poof… nothing happens – absolutely jack sh*t changes.

You know why? Because the whole damn SYSTEM is rigged, folks! It’s not that these groups aren’t trying hard enough. It’s that the institutions supposedly protecting us are actively SCREWING them over!

Think about it – we’ve got courts that don’t deliver justice, cops who don’t protect people, and politicians who couldn’t give a rat’s ass about actually solving problems. The game is fixed, and we keep acting surprised when we lose!

The REAL Story: Roma Discrimination – A Systemic Nightmare
Let me hit you with some REAL numbers, folks. The Roma aren’t just facing a little discrimination – they’re getting CRUSHED by a system designed to keep them down! Check this out: In multiple European countries, Roma face:

• Unemployment rates up to 80% in some regions
• Infant mortality rates 4-5 times higher than non-Roma populations
• Segregated schools where Roma kids are:
  a) Routinely placed in “special needs” classes
  b) Systematically tracked into lower-educational streams
  c) Often physically separated from other students

The European Court of Human Rights? They’ve logged HUNDREDS of cases showing systematic discrimination. We’re talking:

• Forced sterilizations in multiple countries
• Denied housing and basic public services
• Repeated police violence with ZERO accountability

The search results on the web of the European Roma Rights Center trace 552 items related to the theme of “Violence Against Roma,” 220 cases related to the theme “Police Abuse,” 132 cases concerning the area of “Access to Justice,” and many other areas related to basic human rights and freedoms. The results are primarily reports, submissions, and articles from the Roma Rights Journal, spanning from 1996 to 2017. These materials document and address various forms of violence, discrimination, and human rights abuses experienced by Roma communities across Europe. Certainly, in everyday life, there are countless unreported or unevidenced violations and abuses.

Take the Czech Republic – in 2007, the European Roma Rights Center documented how Roma kids were being SYSTEMATICALLY tracked into schools for “mentally disabled” children. One study showed Roma children were 27 TIMES more likely to be placed in these segregated “special schools” compared to non-Roma kids!

Hungary? Even worse. Multiple studies showed Roma families were:

• 50 times more likely to be poor
• Facing violent hate crimes with minimal police response
• Regularly denied jobs, housing, and basic services

Spain, Romania, Bulgaria – pick a country, the story’s the same. Institutional racism is so baked into the system it’s like a disgusting layer cake of discrimination!

The Architecture of Bullshit
These institutions don’t just fail to act—they’ve constructed an elaborate f*cking fortress to make sure NOTHING changes. This isn’t incompetence, folks. This is DELIBERATE.

You’ve got your bureaucratic loopholes – those handy little ambiguities in the fine print that let the bastards wiggle out of any responsibility. “Was that chemical spill ‘significant’? Well, let’s spend the next five years debating the meaning of ‘significant’ while your kids grow extra thumbs!”

Then there’s selective enforcement – when the law only seems to apply to certain people. Funny how that works! If you’re poor or a minority, every goddamn comma in the rule book applies to you. But if you’re connected? If you’ve got money? Well, suddenly the rules become very… flexible.

And don’t forget those legal obstructions – the strategic lawsuits designed not to win but to BANKRUPT anyone who challenges the status quo. “Oh, you exposed our corruption? Here’s a lawsuit that’ll cost you everything you own! Have fun paying your lawyer for the next decade!”

Remember that police reform project with the body cameras and citizen review boards? The one that started exposing all the brutality. Guess what happened to the whistleblowers? They got TARGETED! That’s right – the very system designed to catch bad cops ended up punishing the good ones! It’s like going to the doctor for a checkup and getting punched in the face!

The Judicial Wall: When Law Is Just Another Scam
You know what the biggest joke of all is? The courts! That’s the punchline, folks – the very place we’re supposed to go for justice is the place DESIGNED to deny it!

In a corrupt system, courts aren’t the solution—they’re carefully constructed to be part of the problem. It’s like complaining about the mafia to the mafia’s accountant!

Picture this: A Roma family gets beaten to hell by cops. They go to court, believing in “justice” – that magical fairy dust we sprinkle on our civics textbooks. But instead of finding justice, they hit a wall of silence, obstruction, and cover-ups. The courts PROTECT the perpetrators! And we act SURPRISED!

It’s all rigged – the judge appointments, the budget allocations, the legislative manipulation. The whole judicial system is just another brick in the wall protecting the powerful from ever facing consequences.

The Great Civil Society Smear Campaign
When institutions fail, do you know what they do? They blame the people trying to FIX them! It’s like burning down your house and then suing the fire department for getting your carpet wet!

They’ve got this whole “fifth column” narrative down to a science. Any group that exposes corruption? “Foreign agents!” Any organization fighting for human rights? “Traitors!” Any activist who speaks truth to power? “Enemy of the state!”

It’s the oldest trick in the book – when you can’t attack the message, attack the messenger. Turn public opinion against the very people trying to help the public! And the scary part? It works! People fall for this horseshit every time!

The Credit-Stealing Game
And here’s another beautiful con job: Governments LOVE to take credit for civil society successes—when it suits them. They act like they’re the ones who came up with all these brilliant ideas!

Picture this: A civil society group spends YEARS developing an education program that actually works. They implement it, prove it works, and everyone’s happy. Then what happens? The government swoops in, slaps its logo on it, pushes the creators aside, and takes a f*cking BOW! “Look at OUR amazing program! Aren’t WE wonderful?”

It’s like someone stealing your car and then expecting you to applaud when they give your neighbor a ride!

Divide and Conquer: The Ultimate Power Play
But wait, it gets even more twisted! Corrupt institutions don’t just ignore civil society – they MANIPULATE it. They create their own fake “civil society” groups – GONGOs, they call them. Government-Organized Non-Governmental Organizations. Now THERE’s an oxymoron for ya!

These fake groups are like those cheap knockoff products that look almost legit until you turn them on and they explode in your face. They exist to create the ILLUSION of civic engagement while actually drowning out authentic voices.

Imagine pouring your heart into an anti-corruption group, only to discover your colleague is actually a government stooge sent to sabotage you from within. Talk about a mindfuck!

Fighting Back Against the Big Con
So, what do we do about this ocean of bullshit we’re drowning in? Well, here’s the truth they don’t want you to hear: Institutions resist change—until they have NO CHOICE.

Long-term, high-pressure activism works! Remember that corrupt police chief who got away with murder for years? The journalists and activists kept pushing. For TEN YEARS they pushed! They didn’t give up, they didn’t back down, and eventually, that bastard ended up behind bars where he belonged!

Sometimes, you need to bring in the international support. When domestic pressure isn’t enough, international courts and human rights bodies can force change. It’s like when the neighborhood bully won’t stop until someone’s big brother shows up!

And if all else fails? If institutions won’t adopt reforms, civil society must take back its power. Create alternative systems. Build community justice mechanisms. Show these corrupt institutions they’re REPLACEABLE.

The Bottom Line
Let’s cut the crap here: A corrupt system will NEVER willingly change. It has to be FORCED. That’s not pessimism, folks—that’s reality. This isn’t just about projects failing. It’s about a system DESIGNED to make sure they fail. It’s about the forces actively working to preserve their power at the expense of everyone else.

So next time some politician tells you they’re “working on reforms,” remember this: They’re not the solution—they’re the problem. And until we recognize that the game is rigged, we’ll keep playing and keep losing. The fight continues, folks. And it’s not going to be pretty. But what’s the alternative? Letting these corrupt bastards win? I don’t think so!

Лажни вести за забава и профит: Како да мислите што тие сакаат да мислите

Мојата генерација го нарекуваше империјализам. Сега, некои го нарекуваат нео-империјализам! Како и да е, можете да го именувате како сакате. Но сигурно, не се работи само за собирање на земји како да се Покемон карти. Без разлика дали станува збор за американската “услуга за испорака на слобода”, руската програма за набљудување на соседството или кинеската “иницијатива за проширување на пријателската заедница”, вистинската уметност е да вe натера да верувате дека цело време тоа е ваша идеја!

Вашиот мозок, тој прекрасен орган на кој сте толку горди – е всушност само удобен шкаф за складирање на мислењата на другите луѓе. Честитам! Целиот живот собираш ментално ѓубре. Тоа не се ваши мисли; Тие се гардероба од втора рака на вашиот омилен водител на вести, сега со дополнителна психолошка манипулација. Тоа не е баш лажење; Повеќе е како вистина со стратешки пропусти и цреша на врвот!

Зборувајќи за тоа, се сеќавате ли на психопи? Таа старомодна мала воена стратегија која постои откако некој прв пат рекол: “Еј, што ако само ги убедиме дека губат?” Па, се преобрази! Сега со 100% повеќе ПР зборови и управување со перцепцијата преку врвна технологија на… кажувајќи работи постојано.

“Но мојата борба!” Вие плачете, држејќи се за своите бисери. Да, сите ние имаме свои лични приказни. Мајка ми ми рече: “Не, не, не, не биди пријател со сите”. Што значи тоа? Којзнае! Но звучи длабоко, така што климнете мудро.

Медиумскиот пејзаж е просто прекрасен. Шест корпорации – во сопственост на две инвестициони фирми – контролираат 90% од она што мислите дека е ваше мислење. Во Русија,  тоа се државни вести, каде што сè е во ред и супер, а Советскиот Сојуз во основа беше летен камп. Кина го има Големиот огнен ѕид – бидејќи ништо не кажува “ние им веруваме на нашите граѓани” како дигиталното чување на деца. Во меѓувреме, Американците веруваат дека живеат во кампањата Повик на Должноста, борејќи се за “демократија” – систем кој го фалат без всушност да го имаат.

Се сеќавате на операцијата Подбивна птица? Тој симпатичен мал проект на ЦИА што се инфилтрираше во медиумите? Сеуште е силна! Само не размислувај премногу за тоа. Кина им кажува на своите граѓани дека Западот е на еден “Старбакс” чекор далеку од целосен колапс. Русија ја препишува историјата побрзо од Џорџ Орвел. И ако не се согласувате, честитам! Сега сте “западен агент”. Еве ја твојата бесплатна ЦИА кригла.

Кога се случуваат спонтани протести, тоа е како геополитичка игра на топол компир. “Вистинско е!” “Не, тоа е западна интелигенција!” “Не, тоа е вистинско, но сега е корумпирано!” Грузија, Украина, Арапската пролет – сите најголеми хитови на “демократијите во почеток” на кои очигледно им требаат американски бомби на слободата.

Русија и Кина, за да не бидат надминати во параноичната Олимпијада, ги надминаа своите граѓани. Некаков протест? Операција на ЦИА. Лош ден за косата? Операција на ЦИА. Те боли прстот? Дефинитивно, ЦИА. Иран зема белешки и сите се загрижени за тоа што ќе се случи по Путин, бидејќи ништо не укажува на “стабилна транзиција на власта” како стравот од протести поддржани од Западот.

Сите големи сили се во суштина дневни центри за возрасни, каде што негувателите користат различни приказни за време на спиење. Интернетот е нивниот најлош кошмар бидејќи -опа! – луѓето може да разговараат едни со други без надзор.

Сакате да се ослободите? Само запрашајте се: Кој има корист? Ако нешто те налути или уплаши, тоа веројатно е манипулација. Вистинските настани се движат со глацијално темпо. Кога некој извикува, “ДЕЈСТВУВАЈ СЕГА ИЛИ МИЛИОНИ ЌЕ УМРАТ!” – тоа е геополитички еквивалент на продавачот на половни автомобили “ОВОЈ ПОПУСТ ВАЖИ САМО ДЕНЕС!”.

Украинската приказна не остава простор за дипломатски решенија, што е чудно бидејќи Турција постојано ги предлага. Решенијата постојат, но тие се како зеленчук на детска забава – никој не сака да ги признае.

Пропагандата ги има своите најголеми хитови, фрази кои никогаш нема да ги слушнете на истиот начин повторно:

• “Безбедно и ефикасно”: Бидејќи “може да работи, може да ви даде трето око” не продава таблети.

• “Авторитарна закана”: Користена непосредно пред фрлање на многу демократски бомби.

• “Науката е решена”: Науката никогаш не е решена, но вашето прашање дефинитивно треба да биде.

• “99% од научниците се согласуваат”: 60% од времето, тоа работи секој пат.

Зошто Западот се грижи толку многу за Украина, а не за Палестина или Јемен? Ако ја штитите демократијата, зошто вашиот најдобар пријател е монархија? Ова се прашањата кои прават да не сте поканети на вечерните забави.

Што се однесува до кинеските и руските граѓани – тие не можат ни да ја прочитаат оваа статија! САД можеби е негативецот во нивната приказна, но нивните влади го користат тој факт како лист за дозвола да прават што сакаат.

Се сеќавате кога палестинските демонстранти беа “мирни” се додека одеднаш не станаа “бунтовници”? Или кога Едвард Сноуден кој од “исвиркувач” стана “предавник” побрзо од промена на костумот во шоу на Бродвеј?

Американците дури немаат демократија – тие само го користат зборот “демократија” како омилен збор. Тоа значи што и да им треба да значи денес!

Многу од нас имаат роднини залепени за Sky News, CNN, Fox News или BBC по цел ден. Ако можеме само да ги исклучиме, на следните избори би можеле да вклучат вистинско размислување.

Еве една радикална мисла: Воопшто не треба да консумирате вести. Или ја разбирате историјата и политиката или не. Гледањето на исечоци од вести е како читање рецензии на книги наместо книги и потоа расправање со авторот. Само кажи “Не знам” – ослободувачко е!

Дали добиваш информации, брате? Сосема е во ред да се гледа нешто глупаво. Само знајте дека додека се одмарате на каучот дома, пропагандата ви фрла домашна забава во мозокот, а вие плаќате за пијалоците.

Финална поента: Демократијата е мртва, да живее илузијата!

Некогаш демократијата претставуваше нешто – транспарентност, одговорност и јасна идеја дека луѓето имаат право на глас. Но тоа било пред популистите да ја преземат власта, пред десничарските демагози да сфатат дека можат да ги заменат принципите за моќ и да ја наречат “волјата на народот”. И сега, со Трамп 2.0 назад на возачкото седиште, демократијата не е само во опаѓање, туку и целосна распродажба, продадена на највисокиот понудувач.

Заборавете на дипломатијата – договорите се новата доктрина. Заборавите на институциите – лојалноста е единствената квалификација. Она што порано беше систем на проверки и рамнотежи сега е заменето со слободен пазар на корупција, каде што бесот е валута, а манипулацијата е бизнис модел. Избори? Само уште една маркетинг кампања. Слобода на печатот? Само ако насловите се ласкави.

Ова не е демократија – тоа е реално шоу каде што сценариото е импровизирано, публиката е осветлена и единственото правило е дека моќта секогаш победува. Не обрнувајте внимание на човекот зад завесата – тој е премногу зафатен со склучување зделки.

Fake News for Fun and Profit: How to Think What They Want You to Think

My generation used to call it imperialism. Now, some call it neo-imperialism! Whatever, you can name it as you wish. But for sure, it’s not just about collecting countries like they’re Pokémon cards. Whether it’s America’s “freedom delivery service,” Russia’s “neighborhood watch program,” or China’s “friendly community expansion initiative,” the real art is in making you believe it was your idea all along!

Your brain—that magnificent organ you’re so proud of – is actually just a cozy storage locker for other people’s garbage opinions. Congratulations! You’ve been collecting mental trash your entire life. Those aren’t your thoughts; they’re second-hand laundry from your favorite news anchor, now with extra psychological manipulation. It’s not precisely lying; it’s more like truth with strategic omissions and a cherry on top!

Speaking of which, remember psyops? That old-fashioned little war strategy that’s been around since someone first said, “Hey, what if we just convinced them they’re losing?” Well, it’s gotten a makeover! Now with 100% more PR buzzwords and perception management through the cutting-edge technology of… saying things repeatedly.

“But my struggle!” You cry, clutching your pearls. Yes, we all have our personal narratives. My mother was told by her mother, “No, no, no, don’t be a friend to everyone.” What does that mean? Who knows! But it sounds profound, so nod wisely.

The media landscape is just adorable. Six corporations – owned by two investment firms – control 90% of what you think are your own opinions. In Russia, it’s all state-run news, where everything is fine and dandy, and the Soviet Union was basically a summer camp. China has the Great Firewall – because nothing says “we trust our citizens” like digital babysitting. Meanwhile, Americans believe they’re living in a Call of Duty campaign, fighting for “democracy” – a system they praise without actually having.

Remember Operation Mockingbird? That cute little CIA project where they infiltrated the media? Still going strong! Just don’t think about it too hard. China tells its citizens the West is one Starbucks away from total collapse. Russia rewrites history faster than George Orwell on a deadline. And if you disagree, congratulations! You’re now a “Western agent.” Here’s your complimentary CIA mug.

When actual protests happen, it’s like a geopolitical game of hot potato. “It’s genuine!” “No, it’s Western intelligence!” “No, it’s genuine, but now it’s been corrupted!” Georgia, Ukraine, Arab Spring – all the greatest hits of “budding democracies” that apparently need American bombs of freedom.

Russia and China, not to be outdone in the paranoia Olympics, have gone full helicopter parent on their citizens. Any protest? CIA operation. Bad hair day? CIA operation. Stubbed your toe? Definitely, the CIA. Iran’s taking notes and everyone’s worried about what happens after Putin—because nothing says “stable transition of power” like fearing Western-backed protests.

All major powers are essentially daycare centers for adults, where the caregivers use different bedtime stories but the same timeout corner. The internet is their worst nightmare because -oops! – people might talk to each other without supervision.

Want to break free? Just ask yourself: Who benefits? If something makes you angry or scared, it’s probably manipulation. Real-world events move at a glacial pace. When someone screams, “ACT NOW OR MILLIONS DIE!” – that’s the geopolitical equivalent of a used car salesman’s “THIS DEAL ENDS TODAY!”

The Ukraine narrative leaves no room for diplomatic solutions, which is weird because Turkey keeps proposing them. Solutions exist, but they’re like vegetables at a kids’ party -nobody wants to acknowledge them.

Propaganda has its greatest hits, phrases you’ll never hear the same way again:

• “Safe and effective”: Because “might work, might give you a third eye” doesn’t sell pills.

• “Authoritarian threat”: Used right before dropping very democratic bombs.

• “The science is settled”: Science is never settled, but your questioning definitely should be.

• “99% of scientists agree”: 60% of the time, it works every time.

Why does the West care so much about Ukraine but not Palestine or Yemen? If you’re protecting democracy, why is your bestie a monarchy? These are the questions that get you uninvited from dinner parties.

As for Chinese and Russian citizens—they can’t even read this article! The U.S. may be the villain in their story, but their governments are using that fact like a permission slip to do whatever they want.

Remember when Palestinian protesters were “peaceful” until they suddenly became “rioters”? Or when Edward Snowden went from “whistleblower” to “traitor” faster than a costume change in a Broadway show?

Americans don’t even have a democracy – they just use “democracy” as their favorite Scrabble word. It means whatever they need it to mean today!

Many of us have relatives glued to Sky News, CNN, Fox News, or BBC all day. If we could just unplug them, the next election might involve actual thinking.

Here’s a radical thought: You don’t need to consume news at all. Either understand history and politics or don’t. Watching news snippets is like reading book reviews instead of books and then arguing with the author. Just say, “I don’t know” – it’s liberating!

Are you getting information, brother? It’s totally fine to watch something stupid instead. Just know that while you’re relaxing in your chair, propaganda is throwing a house party in your brain, and you’re paying for the drinks.

Final point: Democracy is Dead, Long Live the Illusion!

Once upon a time, democracy stood for something—transparency, accountability, and a vague notion that the people had a say. But that was before the populists took over before right-wing demagogues realized they could trade principles for power and call it “the will of the people.” And now, with Trump 2.0 back in the driver’s seat, democracy isn’t just in decline—it’s a full-blown clearance sale, sold to the highest bidder.

Forget diplomacy – deals are the new doctrine. Forget institutions – loyalty is the only qualification. What used to be a system of checks and balances has been replaced with a winner-takes-all free market of corruption, where outrage is the currency and manipulation is the business model. Elections? Just another marketing campaign. Press freedom? Only if the headlines are flattering.

This isn’t democracy – it’s a reality show where the script is improvised, the audience is gaslit, and the only rule is that power always wins. Welcome to the Great Democratic Disappearance Act. Pay no attention to the man behind the curtain – he’s too busy making deals.

Знаците на новата моќ: Корпорациите како нео-империи

Повеќето политички мислители и аналитичари сметаат дека реизборот на Доналд Трамп за претседател на САД е пресвртна точка во глобалниот поредок, воведувајќи ера на зголемени геополитички тензии и економска несигурност. Политиките на неговата администрација имаат потенцијал да ги реструктуираат странските сојузи, да ги редефинираат економските партнерства и да ги доведат во прашање улогите на мултилатералните институции. Од зголемените ривалства со Кина до можните прилагодувања во динамиката на НАТО и зголемените тензии на Блискиот Исток, трансакцискиот и унилатерален став на Трамп веројатно ќе ги промени постоечките норми. Сепак, според мене, неговиот реизбор го одвлече вниманието од поважните глобални прашања. Наместо да синтетизираат сеопфатни модели и да решаваат системски тешкотии, политичките експерти го префрлија својот фокус на анализирање на одлуките на врвното раководство, што резултираше со фрагментирана приказна на хаотични вести. Оваа транзиција става прекумерен акцент на предвидување на иднината врз основа на акциите и интересите на индивидуалните лидери, наместо култивирање на сеопфатно разбирање на глобалната динамика на моќта.

Ние не сме во период на револуција, како што некои може да сугерираат, туку во фаза на прегрупирање – преуредување на моќта која се создавала со векови. Светот, како и секогаш, е шаховска табла, а фигурите се движат со пресметана прецизност, иако многу набљудувачи се премногу фокусирани на поединечните пешаци за да ја забележат играта. Поминавме премногу време дисецирајќи ги личностите на претседателите и премиерите, кога вистинската моќ лежи на друго место, во структурните реалности кои ги обликуваат глобалните настани. Теренот, а не поединците, го дефинира конфликтот.

Појавата на “средните сили” – земји како Бразил, Индија и Турција – е практична реакција на промената на геополитичката средина, а не голема декларација за независност. Ова не се револуционерни сили кои го менуваат воспоставениот поредок, туку актери кои маневрираат во системот кој станал посложен, пофрагментиран и на крајот поопасен. Тоа не е мултиполарен свет, туку фрагментиран свет. Тие се обидуваат да ја максимизираат својата релативна моќ во системот, како што сите големи сили го правеле и секогаш ќе го прават тоа. Ова не е промена на верноста, туку внимателни преговори за интересот.

Уште поважно и често занемарувано е подемот на глобалните корпорации. Ова не се само економски актери, туку центри на моќ кои ги надминале ограничувањата на националните граници. Ние зборуваме за САД, Кина и Русија како големи сили, и навистина се. Но ова се национални конструкции врзани за одредени географии и популации, и нивните акции во крајна линија се ограничени од нивните домашни интереси. Овие гигантски корпорации како Apple, Black Rock, Google, Master Card, Vanguard и Amazon работат на различно ниво, неоптоварени со ограничувањата на границите и националните идентитети. Тие немаат “татковина”, тие имаат глобален отпечаток. Тие не се водени од патриотизам или идеологија, туку од профит, удел на пазарот и долгорочен опстанок.

За да се разбере ова, помислете на Европската Лига на Шампиони. Тоа не е само фудбалски турнир; Тоа е приказ на глобалната конкуренција за талент и доминација, каде што најмоќните клубови од целиот континент се натпреваруваат за надмоќ. Националните тимски натпреварувања, како Европското првенство или Светското првенство, се само историски артефакти во споредба со овој приказ на моќ и талент. Глобалните корпорации, овие технолошки гиганти и финансиски централи не играат во националните лиги. Тие се натпреваруваат во Лигата на Шампионите – област каде што правилата на играта се различни, а влогот е многу повисок. Нациите мораат да играат по правилата на меѓународната игра, но големите корпорации ги пишуваат тие правила.

Овие корпорации не се заинтересирани за националниот интерес, туку за корпоративниот интерес, кој во голема мера е одвоен од било каква смисла на национален идентитет. Тие работат во простор надвор од традиционалната национална држава, а често и во опозиција на неа. Нивната способност да манипулираат со податоци, да го обликуваат јавното мислење преку нивните платформи и да влијаат на владината политика преку лобирање и економски притисок е форма на моќ која претходно не била видена. Тие станаа нео-империи, со свои територии (податочни центри), свои армии (програмери и аналитичари на податоци) и свои сфери на влијание (дигиталното царство).

Ова не е некој голем заговор изведен во соби полни со чад. Тоа е системска промена, структурна динамика која се одвива според ладната логика на моќта. Дискутирано од гледна точка на системско размислување, колку повеќе податоци собира една корпорација, толку поголемо влијание има и повеќе е способна да го обликува пазарот во своја корист. Ова создава самозајакнувачки циклус кој неизбежно ја концентрира моќта во рацете на се помалку ентитети. Овој тренд го гледаме не само во технологијата, туку и во финансиите, медиумите и другите клучни сектори на глобалната економија.

Проблемот, секако, е дека нашите постоечки политички структури не се опремени да се справат со оваа нова реалност. Владите по природа се територијални и обврзани со закони, политики и јавно мислење. Корпорациите се глобални, флуидни и водени од едноставна потрага по профит. Тоа е како судир помеѓу тврдина и брзо движечка сила,  во кој тврдината полека се опкружува. Владите работат под илузијата дека тие ја контролираат приказната; всушност, тие најчесто реагираат на тоа.

Гледаме дека ова се одвива во ерозијата на демократските процеси. Изборите стануваат сè повеќе слика и нарација, бидејќи корпорациите ги контролираат самите канали преку кои информациите се шират. Политичките дебати се повеќе обликувани од корпоративни лобисти и посебни интереси. Јавното добро станува секундарно во однос на крајната линија. Не се работи само за корупција; Тоа е фундаментална промена во начинот на кој моќта е употребена.

Зголемената контрола врз податоците е уште една клучна точка. Податоците се валутата на овој нов свет. Оние кои го контролираат протокот на податоци го контролираат самиот материјал на нашите општества. Корпорациите не само собираат податоци; Тие ги користат овие податоци за да предвидат, манипулираат и на крај да го контролираат однесувањето на невидено ниво. Поединецот, некогаш камен-темелник на демократските општества, е сведен на точка на податоци во сложен алгоритам, без контрола врз сопствените животи.

Па, што ова значи за иднината? Тоа значи дека ерата на националните држави како примарни актери на глобалната сцена се ближи кон крајот. Влегуваме во ера на корпоративна конкуренција, каде што глобалните компании се натпреваруваат за влијание и удел на пазарот на начини кои ги надминуваат националните граници. Се соочуваме со нова ера на империјализам не врз основа на територија, туку на податоци и технологија, а старите правила повеќе не важат.

Патот напред не е јасен, но еве неколку точки кои треба да се земат во предвид. Прво, оние кои се фокусирани на индивидуалните актери ја пропуштаат поентата, бидејќи тие се само запченици во поголема машина. Второ, треба да се препознаат структурните основи на оваа промена на моќта. Трето, треба да се разбере дека корпоративната моќ веројатно нема да биде значително предизвикана од самиот систем. Ова значи дека ќе биде потребна некаква разорна сила или надворешно влијание за да се спротивстави на воспоставениот поредок.

Иднината не е предодредена, но исто така не е празна плоча. Изборите кои ги правиме сега ќе го одредат обликот на нештата што доаѓаат, и подобро да бидеме сигурни дека сме фокусирани на структурните елементи на системот, а не само на карактерот на неколку лидери. Прашањето не е дали корпорацијата ќе биде помоќна од нацијата, туку како ќе управуваме со овие нови, глобални сили и новиот вид на војни со кои се соочуваме. Ако не, иднината ќе биде многу поопасна и помалку предвидлива отколку што можеме да замислиме.

Двестогодишен Циклус на Онадување[1]

(Сатирична Хроника на Резонирањето во Македонското Општество)

Пред некој ден на улица слушнав гласна расправа меѓу двајца: „ Да ти се онади онаквоото“ викаше едниот. Другиот возврати „ Види се самиот како си онаден, нема дел од тебе што остана неонаден“.  Не застанав да видам како заврши расправата оти не милувам да гледам сеир на улица, ама попат длабоко во себе размислував за причините кои не доведоа до ова дереџе, во кое секој секого онадува.

 Во Македонија, земјата на “генијалната култура на инатењето,” онадувањето започна како спорт, премина во обичај, а потоа стана државна политика. Од времето на Итар Пејо и Насрадин Оџа, кои на чаршиите и пазарите ја усовршуваа оваа уметност, онадувањето еволуираше во стратегија за преживување. Денес, историјата го бележи како најдолговечниот и најпродуктивниот обичај на нашиот народ.

Периодот на Големото Осамостојување (1990–1998)

Кога Македонија реши да тргне на патот на независноста, онадувањето доби нова форма: политичко ветување. Со сите церемонии, химни и нови банкноти, политичарите почнаа да конкурираат во “великиот натпревар на иднината.” Секој предлог, секој проект, секоја “реформа” беше маестрално онадување.

Економски реформи, приватизации и тендери? Сето тоа беше изведено со толку фина итрина што само неколкумина ги разбраа вистинските правила. Народот со насмевка на лицето гледаше како фабриките се продаваат “за едно евро” и како улиците добиваат имиња од ликови кои, наводно, ги имаа создадено во минатото.

Векот на Големите Програми (1998–2006)

Во овој период, онадувањето достигна нова височина. Воведоа програми за развој на сè и сешто: од културата до земјоделството. Секој проект беше врв на “стратешко онадување.” Аеродроми се градеа за “пет милиони туристи,” но оставаа впечаток дека се проектирани само за двајца. Патишта се сечеа низ планини, ама се градеа само до хотелите на поединци.

Во тоа време, јавните набавки беа уметност, а не бирократија. Победникот на секој тендер беше оној што најдобро ја демонстрираше културата на онадување. На крајот, сè завршуваше со свечени ленти што се сечеа, и проекти што исчезнуваа како магла.

Ерата на Големите Ѕидини (2006–2017)

Овој период, познат како “епохата на монументалното онадување,” се одликуваше со изградба на градби кои, како што кажуваше народот, ќе “го спасат македонскиот идентитет.” Секој камен беше симбол на националната гордост, а секоја статуа беше триумф на онадувањето.

Но, додека народот стоеше под сенките на тие статуи, во болниците немаше лекови, во училиштата немаше наставници, а селата полека стануваа напуштени. “Сè е добро,” убедуваа политичарите, “само малку повеќе трпение.”

Дигиталното Онадување (2017–денес)

Со доаѓањето на новите технологии, онадувањето влезе во дигиталната ера. Сега беше можно да се онадува со едноставен клик. Социјалните мрежи станаа главното бојно поле каде политичарите се натпреваруваа кој ќе има најдобро онадување за својата партија.

Електронските анкети, електронските системи за јавни услуги, па дури и дигиталните платформи за транспарентност беа полни со кодови за онадување. Секој обичен граѓанин можеше да забележи дека најголемиот напредок е во тоа како побрзо и поефикасно да се онадуваат буџетите. Виртуелниот простор се отвори за многу онадувачи кои се охрабрија да го искажат својот глас или револт, ставови и критики за се и сешто. Како и обично, виртуелните онадувачи и нивните критики брзо се заборавија затоа што виртуелниот ветер брзо ги разнесува низ лавиринтите на кибернетскиот простор.  

Резон и Итрина: Синоними?

Додека земјата чекаше на прагот на ЕУ, онадувањето стана национална гордост. Политичарите ги убедуваа граѓаните дека тоа е “мост кон Европа,” додека граѓаните, веќе совршено истренирани во онадувањето, си продолжија со своето: од тајно купување оценки до крадење Wi-Fi од комшиите.

На крајот, Македонија не беше дефинирана ни по својата историја, ни по својата култура, туку по мајсторијата во онадувањето. Народот остана да верува дека е најпаметен, додека гледаше како политичарите секоја нова генерација ја учат да “не се замара, туку да се снајде.”

Во овој контекст, можеби Итар Пејо и Насрадин Оџа сè уште се смеат, горди на она што нивната традиција успеа да постигне: 200 години култура на наивна и бескрајно неплодна итрина. Во продолжение и на самиот крај на постов, ви подарувам приказна која може да ја читате пред Новогодишните и Божиќни празници. Моето искрено извинување до сите оние кои ќе се препознаат, не ми беше намерата да ги онадам.

***

Фармата[2] на онадувачи – Една македонска приказна

Во една не толку далечна земја, сместена меѓу планини и реки, живееше еден народ кој со векови го усовршуваше благородното умештво на онадувањето. Старите велат дека сè започнало кога Итар Пејо и Насрадин Оџа седнале на една софра да се натпреваруваат кој подобро ќе го измами другиот. Од тој ден, онадувањето стана света традиција, пренесувана од колено на колено.

Во годината 1990, кога големите промени ја зафатија земјата, мудреците на онадувањето се собраа на една чудна фарма. “Сите онадувачи се еднакви”, објавија тие свечено, “но некои онадувачи се поеднакви од другите.” И така започна новата ера на професионално онадување.

На фармата имаше различни видови онадувачи. Најгоре во хиерархијата беа Големите Онадувачи – политичарите. Тие носеа скапи костуми и имаа посебен талент да ветуваат златни мостови и асфалтирани патишта кои никогаш не се изградија. Под нив беа Средните Онадувачи – бирократите и чиновниците, кои мајсторски го претвораа зборот “утре” во “никогаш” и “не може” во “може, ама со мала помош”.

Најдолу беа Малите Онадувачи – обичните граѓани кои мораа да научат да онадуваат за да преживеат во светот на Големите Онадувачи. Тие измислија посебен јазик на онадување: “Ќе дојдам за пет минути” значеше “можеби за два часа”, а “немам ситно” значеше “имам, ама не ти давам”.

Во училиштата се воведе посебен предмет – Основи на онадувањето. Децата учеа како да напишат домашна работа утрото пред час, како да измислат креативни изговори за задоцнување, и како да добијат двојка без родителите да дознаат.

Годините поминуваа, а онадувањето се усовршуваше. Големите Онадувачи станаа толку вешти што успеаја да го убедат народот дека празните ветувања се полни со содржина, дека коруптивните тендери се транспарентни како планински поток, и дека партиските вработувања се базирани исклучиво на заслуги.

Но најголемото достигнување на онадувањето беше кога успеаја да го убедат народот дека онадувањето всушност и не е онадување, туку “креативно решавање на проблеми” и “алтернативен пристап кон вистината”.

На секои четири години се одржуваше големиот фестивал на онадувањето – изборите. Тогаш Големите Онадувачи се натпреваруваа кој ќе даде поголеми ветувања. “Просечна плата од 1000 евра!”, викаше едниот. “Не, 2000!”, надвикуваше другиот. “Автопат до секое село!”, додаваше третиот. А народот, веќе искусен во онадувањето, само климаше со главата и си мислеше: “Барем да излажеа поубаво.”

Но како што велеше една стара македонска поговорка: “Онадувањето е како бумеранг – секогаш се враќа кај оној што го фрлил.” И така, по 200 години усовршување на оваа благородна вештина, Македонија стана толку добра во онадувањето што почна да се онадува самата себе.

А Итар Пејо и Насрадин Хоџа, од некое далечно место, гледаа со гордост како нивното скромно наследство прерасна во цела една наука. Можеби затоа што знаеја дека во земјата на онадувањето, единствената вистинска лага е дека веќе никој не лаже.

И така, додека светот се движеше напред, Фармата на онадувачи продолжи да живее според своите правила, каде што секој ден беше нова можност за уште едно мало, невино онадување. Зашто, како што велеа мудрите онадувачи: “Подобро е да те излажат илјада пати, отколку еднаш да не те излажат воопшто.”

“Кој онадува, тој командува” – извадок од Големата книга на онадувањето, том 1991-2024

---

[1] Зборот онадување има повеќе значења, и читајте го како синоним за крадење, лажење, измама, итрина, глупост, корупција, наивност, превара, шегување, уцена, критика, глумење, итн.

[2] Според концепт од книгата Фарма на George Orwell

Критички осврт на дијалогот помеѓу владата и граѓанскиот сектор во Македонија

Минатиот петок, 15ти ноември, коалиционата влада на ВМРО и ВЛЕН имаа прв јавен дијалог со граѓанскиот сектор на Македонија. Под покровителство на Цивика Мобилитас програмата, финансирана од Швајцарската конфедерација, МЦМС и владиниот кабинет ги поканија заинтересираните актери со агенда за воспоставување заедничка визија за идната соработка. Претпоставката е дека институциите, владата и граѓанските организации имаат заедничка цел – подобар животен стандард и развој на општеството. Под велот на соработката и заедничката одговорност, целта на овој дијалог е да се пренесат добрите пракси од Цивика Мобилитас програмата за поддршка на граѓанските организации и постепено превземат од страна на државата. Прв настапи премиерот Мицкоски кој потсети дека е пожелно да има отвореност, транспарентност и соработка но поважното прашање е која ќе биде додадената вредност од соработката. Според него двете страни треба да се обидат да постигнат договор за приоритетите и целта која сакаат да се постигне.

Зошто поделбата не води кон прогрес

Поделбата на две страни е сосем очекувано од функционер кој зборува од позиција на моќ, затоа што моќта го крои класичниот резон и однос на политичките елити кон граѓанските организации во Македонија. Од друга страна, ваквата поделба укажува на непознавање на концептот граѓанско општество, неговата улога и место во општеството, богатата разноликост и различност за мобилизирање на човечки, материјални и финансиски ресурси. Додатно, оваа поделба може да биде и (не)намерна за да се даде јасно на знаење кој е одговорен и најповикан да ја креира судбината на државата и општеството, а во која, двете се посебни целини и имаат лабава интеракција во секојдневието.

Секое општество (треба да) започнува со прашањето „зошто“. Ова прашање е основно за разбирање на динамиката помеѓу различните чинители во општеството. Зошто постојат политички партии, бизнис компании, државни институции или граѓански организации? Бидејќи има недоволно разбирање за постоењето и функционирањето на граѓанските организации, јас тука повторно ќе одговорам на ова прашање. Граѓанските организации играат клучна улога во едукацијата на јавноста, промовирањето на правата на човекот и заштитата на интересите на различни групи во општеството. Тие служат како мост меѓу населението и институциите, создавајќи платформи каде што гласот на граѓаните може да биде слушнат и уважен.

Од друга страна сосем е јасна позицијата и улогата на политичките партии и бизнис секторот. Додека првите се борат за власт, под идеолошките закрила на политичкиот натпревар, вторите сакаат да остваруваат профит од својата економска дејност. Многу одамна е потврдено дека борбата за власт и профит се немилосрдни и често ги заслепуваат натпреварувачите во тој општествен натпревар затоа што заедничка цел на власта и бизнисот е профитот. Притоа, главна цел е да се елиминира конкуренцијата и во најмала рака да се биде подобар од другиот, без разлика на методите и инструментите кои се користат во тој натпревар. Институциите, распнати меѓу политиката и економскиот профит, имаат улога на регулатор и контролор. Во тој домен, граѓанските организации се вредносно насочени кон контрола на власта и бизнисот, за да истите не застранат премногу и воведат политички или економски диктат. На крајот на краиштата, секое организирано општество има потреба од балансирање на политичката моќ, деконцентрација на профитот и граѓанска контрола на корпоративното однесување на државата.

Фундаменталeн предизвик

Зошто е потребен дијалог помеѓу власта и граѓанскиот сектор? Дијалогот е суштински за создавање на транспарентност и доверба. Кога власта отворено комуницира со граѓанскиот сектор, се создава можност за размена на идеи и решенија за проблеми кои го засегаат општеството. Таквиот дијалог може да доведе до подобри политики, кои се во служба на општото добро, а истовремено ги вклучуваат и мнението и потребите на заедницата.

Тогаш зошто, воопшто, зборуваме за “две страни”? Поимот “две страни” укажува на фактот дека во општествените динамики постојат различни интереси и перспективи. Понекогаш, тие интереси можат да бидат во конфликт, но дијалогот помеѓу “двете страни” може да помогне во разјаснувањето на разликите и во изнаоѓањето на компромиси. Прекрстувањето на овие “двете страни” е од суштинска важност за развојот на општеството, бидејќи создава услови за соработка и позитивни промени.

Затоа, одговорот на прашањето “зошто” е длабок и мултидимензионален. Тој не само што ги објаснува механизмите на општественото функционирање, туку и поставува основи за активен ангажман на сите учесници во заедницата, што е неопходно за одржлив развој и прогрес. Важно е да се свесни за овие прашања и активно да учествува во дијалогот, бидејќи тоа е начин за градење на подобро општество за сите нас.

Парадоксот на моќта

Кога премиерот Мицкоски зборува за “две страни”, тој несвесно открива еден длабоко вкоренет проблем во македонското општество – перцепцијата дека власта и граѓанскиот сектор се два одделни, можеби дури и спротивставени ентитети. Оваа поделба не е само резултат на политички ривалитети или конфликтни интереси, туку и на историски контексти кои ја обликувале свеста на граѓаните. Брзото и динамично менување на политичките околности во Македонија, заедно со честиот недостиг од доверба меѓу институциите, создаваат атмосфера во која граѓанскиот сектор често се доживува како опозиција на властите, а не како соработник.

Таа перцепција, колку и да изгледа како семантичко прашање, всушност е симптом на подлабоко неразбирање на самата природа на граѓанското општество. Во едно демократско општество, власта и граѓанскиот сектор би требало да работат заедно, делувајќи како флексибилни партнери во создавањето на политики и решавањето на општествени проблеми. За жал, во Македонија, почесто се чини дека овие две страни се затворени во своите ‘сфери на влијание’, со малку иницијативи за заедничка соработка.

Овој проблем не е само локален; тој е дел од глобалната тенденција на опаѓање на довербата кон институциите и зголемена поларизација во многу општества. Воведувањето на јасна линија помеѓу власта и граѓанскиот сектор го минимизира потенцијалот за иновација и позитивна промена, кој може да произлезе од конструктивен дијалог и соработка. За да се постигне вистинска демократија, потребно е да се надмине оваа перцепција и да се создадат нови механизми за комуникација и соработка, кои ќе овозможат граѓанскиот сектор да игра активна улога во процесот на одлучување и имплементација на јавните политики.

Владиниот пристап во многу случаи се фокусира на очевидното “што” – што конкретно е потребно да се постигне, какви договори е потребно да се склучат за остварување на тие цели, какви приоритети е потребно да се постават за подобра координација на активностите. Оваа линеарна насоченост кон конкретните цели, иако важна, не ги опфаќа длабочините на социјалната динамика и негување на односите помеѓу различните општествени актери, особено помеѓу владата и граѓанскиот сектор.

Сепак, суштинското прашање кое што се наметнува, а често останува неодговорено е – “зошто”? Зошто во современото македонско општество постои оваа перцепирана поделба помеѓу владата и граѓанскиот сектор? Зошто граѓанскиот сектор, кој е составен од различни иницијативи, невладини организации и активисти, се гледа како “другата страна”, наместо како соработник во остварување на заедничките цели? Оваа поделеност често доведува до недоразбирања и конфликти, наместо до конструктивна соработка и синергија.

Дополнително, неопходно е да се истакне дека фактот дека и власта и граѓанскиот сектор, заедно, се дел од истиот општествен организам се занемарува. Оваа занемареност може да доведе до дезинтеграција на општествените структури и слободи, бидејќи без соработка и разбирање помеѓу сите актери, невозможно е да се создадат ефективни и одржливи решенија за предизвиците со кои се соочуваме.

На крајот на краиштата, нужно е да сфатиме дека социјалната кохезија и напредокот не зависат само од конкретните политики и договори, туку и од нашата способност да изградиме мостови на соработка и разбирање помеѓу различните актери во општеството.

Изјавата за “додадената вредност” открива уште еден интересен и сложен парадокс во односите помеѓу власта и граѓанското општество. Властите често бараат конкретни или видливи бенефити од соработката со невладините организации и другите структури на граѓанското општество, често не се задоволни со само концептуална или социо-културолошка вредност. Се чини дека власта пристапува кон овие соработки како кон деловен договор, во кој се очекува да има директен и мерлив економска повратен резултат. Оваа перспектива, иако можеби практична од аспект на управувањето, не го одразува вистинскиот дух и карактерот на граѓанското општество, чие постоење и активност не можат да се сведат единствено на опипливи резултати. Граѓанскиот сектор е по природа бунтовен, критички аналитичен и децентрализиран, така да секој обид да се стави во некоја рамка на партнерство со политиката и бизнисот е привремен. Граѓанскиот сектор е власник на улогите на системски сензор и социјален балансер во едно општество, а со тоа е носител на идеите за преобликување на структурата на власта и корпоративниот резон на бизнисот.

Патот пред нас

Вистинската вредност на граѓанското општество се манифестира преку поддршка на различни аспекти од животот во едно демократско општество. Прво, тоа, во основа, се огледа во градењето на социјален капитал. Социјалниот капитал е важен за отпорноста на општеството и за способноста да се соочува со предизвици. Врските помеѓу луѓето, довербата помеѓу членови на заедницата и колективниот ангажман создаваат основа на која може да се градат подобри услови за живеење.

Второ, зајакнувањето на демократската култура е клучен придонес на граѓанското општество. Демократската култура подразбира не само учество на избори, туку и активна ангажираност на граѓаните во процесите на донесување одлуки, со цел да се осигурат права и слободи. Ова е особено значајно во времиња кога се закануваат авторитарни тенденции и општествени поделби.

Трето, создавањето простор за различни гласови и перспективи е од суштинско значење за здравјето на едно општество. Кога граѓанското општество им дава глас на маргинализираните и потиснатите групи, тоа не само што поттикнува инклузивност, туку и ја зголемува разноликоста на идеи и пристапи, што може да доведе до иновации и подобрување на општествените услови.

На крајот, граѓанското општество има потенцијал да мобилизира ресурси и капацитети кои државата често не може да ги активира. Овие ресурси може да бидат финансиски, човечки или инстутиционални, и нивното активирање може да биде клучно за решавање на важни проблеми во заедницата, чии што потреби не секогаш се покриваат од државните институции.

Во суштина, вредноста на граѓанското општество лежи не само во непосредните резултати, туку во неговата способност да создаде силна основа за демократија, социјална правда и општо добро. Важно е властите да го признаат овој аспект на соработката и да изградат поврзници кои не се фокусирани само на краткорочни добивки, туку на долгорочни придобивки за целото општество.

Заклучок

Севкупно, настанот организиран под покровителство на Цивика Мобилитас програмата откри длабоки системски архетипи што ја обликуваат интеракцијата помеѓу власта и граѓанското општество во Македонија. Премиерот Мицкоски, зборувајќи за “две страни” и “додадена вредност”, несвесно ги откри менталните модели што ја попречуваат трансформативната промена во овој однос. Во срцето на проблемот лежи архетипот на поделба – длабоко вкоренет ментален модел што го гледа општеството како збир на спротивставени страни, наместо како интегриран систем. Овој архетип создава:

•               Самоисполнувачко пророштво на недоверба

•               Циклуси на реактивно однесување

•               Структурно вградена поларизација

Настанот под покровителство на Цивика Мобилитас програмата всушност е значаен чекор во правилната насока, кој има потенцијал да иницира позитивни промени во општеството. Иако тој може да ги поттикне дијалозите и соработката помеѓу различни актери, тој исто така открива длабоко вкоренети предизвици во разбирањето на односот помеѓу власта и граѓанското општество. Оваа сложена динамика често резултира во недоразбирања и конфликти, што ја намалува ефективноста на иницијативите на граѓанското општество.

Кога зборуваме за создавање на поефикасни механизми за соработка, важно е да се осврнеме на основните споделени вредности. Вистинската промена ќе дојде само кога ќе престанеме да се ограничуваме на зборување за “страни” – на онаа која ја представува власта и на онаа која ја претставува граѓанскиот сектор. Наместо тоа, мора да почнеме да размислуваме за заедничка визија за општеството што сакаме да го изградиме. Оваа визија треба да биде инклузивна и да ги зема во предвид потребите и интересите на сите граѓани, независно од нивната социјална, економска или политичка позадина.

За да се оствари ова, потребно е активно да се работи на промовирање на култура на дијалог и доверба. Создавањето на платформи за учество на граѓаните, овозможувањето на транспарентност во одлучувањето и поддршката на граѓанските иницијативи ќе бидат клучни за изградба на ефикасни односи помеѓу различните чинители. Освен тоа, образованието за граѓанските права и обврски, како и развивањето на критичкото размислување, се од големо значење за свеста на граѓаните и нивното активно учество во општествените процеси. Само така, кога ќе создадеме отворено општество во кое ќе бидеме спремни да работиме заедно, низ конструктивен и соработнички дијалог, ќе успееме да оствариме вистински прогрес и да изградиме општество кое е праведно, фер и инклузивно за сите.

Како што би рекол Сајмон Синек: “Луѓето не купуваат ШТО правите, туку ЗОШТО го правите тоа.” Оваа изјава е особено значајна во контекстот на односите помеѓу државните институции и граѓанскиот сектор. Во последните години, забележуваме дека многу влади и институции се концентрираат на краткорочни цели и непосредни добивки, при што често ја избегнуваат поддршката и здружувањето со граѓанските организации.

Меѓутоа, важно е да се предвиди дека зад секоја активност на граѓанскиот сектор стои длабока мотивација и визија. Затоа, власта не би требала само да размислува за тоа ШТО може да извлече од овие организации, туку и ЗОШТО е важно да ги вклучи во процесите на донесување одлуки и да ги поддржи во нивната работа. Кога вниманието се насочува кон ЗОШТО, се создава основа за воспоставување на силни партнерства кои можат да придонесат за подобрување на општеството како целина.

Важно е да се задоволат потребите на граѓаните и да се зајакне демократијата, а тоа не може да се постигне без активна улога на граѓанскиот сектор. Организациите од оваа сфера носат разнообразен опсег на искуства, знаење и иновации, што може да биде од клучно значење за решавање на сложени општествени проблеми. Доколку власта се стреми кон активно учество, почитување на гласовите на граѓаните и зајакнување на граѓанските иницијативи, тогаш општеството ќе биде многу поздраво, а резултатите многу подобри.

На крајот на краиштата, важно е да се осмисли една нова парадигма во односите помеѓу државата и граѓанскиот сектор, каде што се вреднува активизмот и иновацијата, a власта служи како поддршка, а не само како регулатор. Со развивање на ваква свест, општеството може да се развива, да биде поотпорно и да се справи со предизвиците на денешницата. Токму затоа, власта треба да престане да се фокусира само на ШТО може да добие, а да се движи кон разбирање на ЗОШТО е важно да се негува и поттикнува едно активно, здраво и вибрантно граѓанско општество.

Why nobody talks about wisdom and humanity in the 21st century?

Why nobody talks about wisdom and humanity in the 21st century_ (1)Download

Правата на Ромите одложени; ЕУ Политиките Рециклирани

Бугарскиот парадокс: Приказна за броевите и реалноста

Во 2019 година, во бугарскиот град Сливен, локалните власти гордо презентираа станбени згради финансирани од ЕУ за ромските семејства. Зградите стоеа свежо обоени, сведоштво за инвестирањето на Брисел во интеграцијата на Ромите. Сепак, шест месеци подоцна, половина од зградите останаа празни, додека блиските ромски населби станале се повеќе населени. Зошто? Одговорот лежи во она што една жителка, Марија Димитрова, објаснила: “Тие изградија домови, но заборавија на работата. Како можеме да плаќаме кирија кога најблиската работа е оддалечена 30 километри?”

Оваа приказна е пример за европскиот предизвик за интеграција на Ромите – добронамерни политики кои пропуштаат клучни точки на поврзување. Предлагам да ги следиме парите за да разбереме зошто.

Следете ги парите: Прашањето за 30 милијарди евра

Кога висок претставник на ЕУ во Брисел ми рече минатата година дека “ние инвестиравме над 30 милијарди евра во вклучувањето на Ромите од 2000 година”, прашав за резултатите. Непријатната тишина што следеше говори многу. Приказната за оваа масивна инвестиција се развива различно низ Европа, откривајќи ги ветувањата и опасностите на напорите за општествена интеграција од големи размери.

Да го земеме амбициозниот образовен експеримент на Словачка. Помеѓу 2014 и 2020 година, земјата вложи 380 милиони евра во она што тие го нарекоа “инклузивно образование”. Резултатите кажуваат вознемирувачка приказна: наместо да се намали, ромската сегрегација во училиштата всушност се зголемила од 39% на 42%. Локалните администратори, соочени со притисок да покажат брзи резултати, често одат по патот на најмал отпор. Наместо да ги интегрираат ромските деца во редовните училници, тие изградиле одделни “ромски класови” – ефективно користејќи ги средствата за интеграција за зајакнување на сегрегацијата.

Романската иницијатива за вработување кажува слична приказна за погрешни добри намери. Земјата инвестирала 240 милиони евра помеѓу 2007 и 2013 година во програми за вработување на Ромите. На хартија, програмата изгледаше ветувачки: обука за вештини, помош за вработување, стимулации за работодавачот. Сепак, кога прашината  слегна, само 18 од секои 100 учесници обезбедиле долгорочно вработување. Проблемот? Дизајнерите на програмата создадоа програми за обука изолирано, без да се земе предвид што всушност им е потребно на локалните работодавци.

Приказна за три града

Приказната за интеграцијата на Ромите станува појасна кога ќе погледнеме во три градови кои добиле слични средства од ЕУ, но оделе по многу различни патеки.

Во Кошице, Словачка, градските власти пристапиле кон распределбата од 4,2 милиони евра со традиционално размислување. Тие изградиле станбени единици на периферијата на градот, далеку од постоечките заедници и центри за вработување. Во рок од две години, она што требаше да биде интеграциски проект стана уште една сегрегирана населба. Како што призна еден локален службеник, “Ние изградивме ѕидови со добри намери”.

Печ, Унгарија раскажува друга приказна. Работејќи со сличен буџет (3,8 милиони евра), градските лидери презеле радикален пристап: ги прашале ромските заедници што им треба. Резултатот бил интегриран план за развој кој го поврзал домувањето со обука за работа, образование и здравствена заштита. Четири години подоцна, вработеноста меѓу локалните Роми се зголемила за 40%. Тајната? Ромските жители не биле само корисници, туку биле партнери во планирањето и спроведувањето.

Темишвар, Романија покажува што се случува кога политичките ветрови се менуваат. Првичниот успех на градот со програми за интеграција – мешање на ромски и неромски деца во училиштата, обезбедување на стручна обука која доведе до вистински работни места – почна да се распаѓа кога новата администрација ја презеде функцијата. Како што забележал еден ромски активист, “Напредокот тука зависи од тоа кој ќе победи на изборите, а не од тоа што функционира”.

Политичката математика на исклучување

Во 2021 година, во отворен разговор градоначалник од Централна Европа ги откри бруталните политички пресметки: “Поддршката на интеграцијата на Ромите чини гласови. Неподржувањето чини фондови на ЕУ. Погодете за што се грижат повеќе политичарите?” Оваа динамика се одвива на различни начини низ Европа, создавајќи мозаик од пристапи и резултати. Па што прават? Тие ја совладуваат уметноста да изгледаат како да прават нешто, а да не прават апсолутно ништо! Убаво во својата изопачена едноставност. Тие се како оние улични магионичари кои прават вашите пари да исчезнат, освен што го прават тоа со милијарди евра и го нарекуваат социјална политика.

Во Франција, приказната се фокусира на привременоста. Владата потрошила 18 милиони евра на ромски кампови помеѓу 2011 и 2019 година, додека подржувала политика на редовно иселување. Пораката беше јасна: финансирањето на интеграцијата воопшто не беше за интеграција, туку за управување со она што официјалните лица го гледаа како привремено присуство.

Пристапот на Унгарија кажува друга приказна. По добивањето на 155 милиони евра од фондовите на ЕУ за вклучување на Ромите помеѓу 2014 и 2020 година, земјата забележа зголемена сегрегација во своите училишта. Официјалните лица зборуваа за “одделен, но еднаков” развој, повторувајќи го јазикот дека историјата постојано се покажа како празна.

Искуството на Бугарија покажува како бројките можат да ја прикријат реалноста. Програмата за интеграција на земјата од 143 милиони евра произведе импресивни статистики за учество и ангажман. Сепак, посетата на ромските заедници открива малку промени во секојдневниот живот. Како што еден лидер на заедницата рекол: “Тие бројат колку Роми присуствуваат на нивните програми, а не колку животи всушност се подобруваат”.

Гласот што недостасува: Ромската политичка моќ

Отсуството на ромски гласови во политичките институции ја кажува својата приказна. Во Романија, каде што Ромите сочинуваат повеќе од 8% од населението, има само еден ромски пратеник во парламентот. Бугарија, Ромите со 10% од вкупното население немаат парламентарна застапеност. Ромската заедница во Словачка, која сочинува 9% од населението, откако многу пати остана без право на глас во националната политика, конечно ја научи лекцијата и освои 6 места во парламентот.

Петер Полак, првиот член на Европскиот парламент од Ромите од Словачка, го доловува апсурдот: “Нас прашуваат за интеграцијата на Ромите, но ретко се бара да ги дизајнираме решенијата. Тоа е како да лекуваш пациент без да прашаш за неговите симптоми”.

Ајде да застанеме за момент и да размислиме зошто, и покрај многу годишни  инвестиции и добронамерни политики, ЕУ, владите и агенциите за развој сè уште избегнуваат да разговораат со ромските политичари. Тоа не е поради недостаток на финансиски средства – милијарди се потрошени. Ромските заедници и понатака остануваат едни од најмаргинализираните во Европа. Па, зошто тоа ни се случува?

Политичката заблуда: Ромите како приматели на политиката, а не партнери

Дел од проблемот лежи во тоа како ЕУ и другите агенции ги гледаат Ромите. Отворено кажано, тие често не се гледаат како партнери во креирањето на политиката, туку како корисници на еден вид бирократска добротворна организација. Тоа е како да планирате вечера без да ги прашате вашите гости што би сакале да јадат. Може да мислите дека сте прекрасен домаќин, но кога ќе пристигне оброкот, никој не го допира. Ја пропуштиле најважната точка: вклучување на луѓето во одлуките за нивните животи.

Постои долгогодишна тенденција ромските заедници да се третираат како пасивни приматели на помош, а не како активни играчи во обликувањето на решенијата за нивните проблеми. ЕУ сака добар извештај, табела, графикон. Ромски заедници? Тие често се сведени на броеви на страница – кутии за да се отбележат во големата приказна за социјална вклученост. Резултатот? Политики кои изгледаат импресивно на хартија, но не се вклопуваат во реалноста. Ромските политичари се оставени да гледаат од страна, прашувајќи се зошто никој не ги праша за придонес.

Политичка застапеност: Состојката што недостасува

Сега, може да мислите дека вклучувањето на ромски политичари во политичките дискусии би било очигледно. На крајот, кој е подобар да зборува за ромските заедници од оние кои всушност живеат во нив? Но еве пресвртот – нема многу ромски политичари за почеток. Во Романија, каде што над 8% од населението се Роми, има само еден ромски пратеник. Тоа е како да имаш фудбалски тим со еден играч и сеуште да очекуваш да победиш. Среќно со тоа!

Овој недостаток на политичка застапеност не е случајност. Тоа е одраз на пошироките општествени и политички структури кои ги маргинализираат ромските гласови. Ако ромските политичари не се на масата, тоа не е затоа што ја одбиле поканата. Тоа е затоа што, почесто отколку не, тие не биле поканети на прво место. Резултатот? Политиките за Ромите се одлучуваат од сите, освен од Ромите.

Краткорочната политика на вклучување на Ромите

А потоа тука е и проблемот со политичките стимулации. Во многу земји, поддршката на интеграцијата на Ромите не е, да речеме, најпопуларната листа за време на изборите. Тоа е како да се обидуваш да продадеш крема за сончање во невреме – едноставно нема голема побарувачка. Националните политичари често го гледаат вклучувањето на Ромите како одговорност, а не како можност. Поддршката на интеграцијата на Ромите може да чини гласови, но игнорирањето? Па, тоа само значи дека ЕУ може да замавне со прстот, но ајде да бидеме искрени, тоа нема да го спречи протокот на парите. Ова создава бизарна политичка пресметка: правејќи само малку за да ги задржиме средствата да доаѓаат, но не доволно за да го решиме проблемот.

Но дали знаете кој е најтажниот аспект на целото шоу? Не дека тие не знаат како да го решат; тие едноставно не сакаат да го направат тоа. Бидејќи решавањето на тоа значи да им се понуди на Ромите место на масата, да им се дозволи да донесуваат сопствени одлуки, и – не дај Боже – споделување на било каква вистинска власт. И ние не можеме да го имаме тоа, зар не? Тоа ќе ја наруши величествената структура што ја воспоставиле.

Зоната на удобност на технократите

Потоа доаѓаме до вистинската суштина на проблемот: љубовната афера на ЕУ со технократските решенија. Луѓето во Брисел се брилијантни во пишување директиви, изработка на комплексни шеми за финансирање и производство на важни политички документи. Но, кога станува збор за ангажирање со неуредниот, непредвидлив свет на вистинската политика, особено политиката на Ромите, тие стануваат малку нервозни. Тие претпочитаат експерти, консултанти и советници. Луѓе кои можат да го зборуваат нивниот јазик – по можност во PowerPoint слајдови.

Ромските политичари, со нивното разбирање и локално знаење, не секогаш се вклопуваат во оваа уредна, технократска рамка. Тие може да предизвикаат непријатна реалност – како фактот дека сегрегацијата на ромските деца во училиштата не исчезнува магично само затоа што сте започнале иницијатива за вклучување. Или дека станбените проекти без работни места во близина не помагаат никому. Овие разговори не се лесни и затоа често се избегнуваат целосно.

Невладините организации за спасување… или не?

Наместо да работат со ромски политичари, ЕУ и агенциите за развој имаат тенденција да се потпираат на невладините организации. Не ме разбирајте погрешно, невладините организации вршат важна работа. Но тие често завршуваат третирани како замена за политичко претставување. Иако вреден, градинарот не е сосема идеална личност за работата кога станува збор за поправање на водовод. Невладините организации можат да го поддржат обезбедувањето на услуги и застапувањето на правата, но тие не можат да го преземат местото на ромските гласови во политичкиот процес.

Потпирајќи се само на невладините организации создава маѓепсан круг. Бирократскиот апарат продолжува да дава несоодветни одговори, ромските политичари продолжуваат да бидат исклучени, а нивните заедници се чувствуваат отстранети од политиките кои влијаат врз нив.

Слонот во собата: стереотипи и предрасуди

Конечно, мора да се осврнеме на најважната тема: стереотипите. Ромските заедници често се гледаат преку призмата на вековните предрасуди: дека се неорганизирани, неверодостојни или не се способни за сложен политички ангажман. Секако, ова е само глупост.  Сепак, без разлика дали намерно или ненамерно, овие предрасуди сеуште постојат и влијаат на тоа кој е поканет на масата.

Ромските политичари, и покрај тоа што се совршено способни за обликување на политиката, често се гледаат како аутсајдери. Тие не се дел од “вообичаената толпа” со која агенциите за развој се задоволни да работат. И така, циклусот на исклучување продолжува. Политиките се создадени за ромските заедници, но ретко со нив.

Прекинување на циклусот: Време е за нов пристап

Па, кое е решението? За тоа треба да го смениме сценариото. Ромските легитимно избрани политичари не треба да бидат последни во процесот на вклучување на Ромите, туку тие треба да го водат. Тоа значи создавање на простор за вистински дијалог, каде што ромските лидери не само што се консултираат, туку се централни за донесувањето на одлуки. Тоа значи сериозно сфаќање на политичката застапеност, не како вежба, туку како основа за демократски ангажман.

Накратко, ако ЕУ навистина сака да ги интегрира ромските заедници, треба да започне со интегрирање на ромските политичари во процесот. Бидејќи, како што рече еден ромски лидер, “Не можете да дизајнирате решение за проблем кој не го разбирате”. И кој го разбира подобро од луѓето кои го живеат секој ден?

Знаци на промена

Сепак, меѓу овие предизвици, се појавуваат некои успешни приказни. Шпанија тивко го револуционизирала ромското образование во изминатата деценија. Нивната тајна не е комплицирана: тие поставуваат ромски посредници во училиштата, создавајќи мостови меѓу заедниците. Резултатот? Зголемување од 40% на стапката на завршување на средно училиште помеѓу 2011 и 2021 година. Уште поважно, овој напредок продолжил без оглед на тоа која партија ја држела власта – што укажува на тоа дека некои промени можат да ги надминат политичките поделби.

Финскиот пристап кон вработувањето на Ромите кажува уште една успешна приказна. Наместо да создаваат широки програми, тие се фокусирале на индивидуални планови за интеграција. Денес, 60% од ромското население во Финска е вработено – највисока стапка во ЕУ. Клуч? Претставниците на Ромите помогнале во дизајнирањето на политиката од самиот почеток.

Интеграција на Ромите и проширување на земјите – кандидати: стапица на ИПА (IPA)

Како што ЕУ гледа кон идното проширување, земјите – кандидати како Македонија, Србија, Црна Гора и Босна и Херцеговина се подложени на истите тестови со кои се соочија земјите од Централна и Источна Европа за време на нивните процеси на пристапување. Клучен дел од ова патување е Инструментот за претпристапна помош ИПА (IPA), наменет да им помогне на овие земји да ги усвојат стандардите на ЕУ, вклучувајќи ја и интеграцијата на маргинализираните заедници како што се Ромите. Сепак, како што се гледа како се користат средствата од ИПА (IPA), се гледа загрижувачка шема: се повторуваат истите грешки направени за време на пристапувањето на земјите од Европската унија. Целите на ЕУ за вклучување на Ромите, иако се добронамерни, паѓаат во познати стапици, со политики и програми кои ја пропуштаат целта на начини кои го попречуваат вистинскиот напредок.

ИПА (IPA) фондови: Новото прашање од 30 милијарди евра

Од своето основање, ИПП (IPA) одвои милијарди евра за поддршка на реформите во земјите – кандидати, со значителен дел насочен кон подобрување на условите за живот и правата на ромските заедници. Сепак, како што видовме со 30 милијарди евра инвестирани во земјите од Централна Европа по 2000 година, резултатите често се далеку помалку импресивни отколку што сугерираат износите. Земјите-кандидати усвоија амбициозни планови на хартија, но резултатите кажуваат позната приказна за пропуштените можности и површните резултати.

Во Србија, на пример, владата канализира милиони од ИПА (IPA) во ромски станбени проекти, но слично како и во бугарскиот Сливен, овие иницијативи се фокусирани на инфраструктурата, а запоставување на вработувањето. Ромските семејства се преселуваат во нови домови, но остануваат економски изолирани, со малку работни можности и образование оддалечено од потребите на пазарот на трудот. Суштинскиот проблем останува нерешен: интеграцијата е повеќе од обезбедување домување; Потребен е холистички пристап кој ги поврзува образованието, вработувањето, здравствената заштита и ангажманот на заедницата.

Македонија, уште една земја кандидат, се соочи со предизвици на сличен начин. Земјата добила значајни средства од ИПА (IPA) наменети за промовирање на ромското образование и социјална вклученост. Но, како што се гледа со искуството на Словачка за зголемување на сегрегацијата и покрај огромните инвестиции, образовните реформи во Македонија се бореа да ја пробијат вкоренетата дискриминација. Ромските деца сè уште се соочуваат со висока стапка на напуштање, а многумина остануваат во одделени училишта или училници. Како што објасни еден локален ромски активист, “Тоа е како да ги означуваме кутиите за Брисел. Средствата доаѓаат, но на теренот, нема многу промени”.

Дежа ву во дизајнот на политиката: Недостасува локалниот контекст

Еден од најзначајните недостатоци на проектите за интеграција на Ромите финансирани од ИПА (IPA) е нивниот дизајн од горе надолу, слично како она што го видовме со проширувањето на CE. ЕУ, во својата желба да промовира брзи реформи, често ги притиска земјите-кандидати да усвојат претходно спакувани решенија, давајќи им приоритет на брзите и мерливи резултати над одржливите резултати. Ова доведува до неусогласеност помеѓу целите на ЕУ и локалните реалности. ЕУ продолжува да пишува чекови. Се чини дека тие дејствуваат во согласност со дефиницијата на Ајнштајн за лудило, која вели дека постојано правите иста работа а очекувате различни резултати. Но тие не се ирационални; Едноставно не им е гајле. Бидејќи никој не треба да се соочи со болната реалност дека тие всушност ги влошуваат работите се додека документацијата се чини дека е во ред и сите коцки проверени.

Во Босна и Херцеговина, на пример, милиони евра биле потрошени за иницијативи за вработување на Ромите. Но, како и во случајот со неуспешните програми за вработување во Романија за време на процесот на пристапување, проектите финансирани од ИПА (IPA) се фокусираат на обука за вештини која не одговара на потребите на локалните работодавци. Стручните програми се дизајнирани без консултации со ромските заедници или локалните бизниси, што резултира со обука која води до сертификати, но не и работни места. Како што еден учесник од Ромите рекол: “Тие нè учат на вештини кои не ни се потребни за работни места кои не постојат”.

Шемата е јасна: ЕУ ги повторува грешките што ги направи со земјите од Централна Европа со промовирање на политики кои изгледаат добро на хартија, но не успеваат да донесат значајни промени на терен. Без пристап “од долу нагоре” кој ги вклучува ромските заедници во дизајнот и спроведувањето на проектите, истите празнини ќе продолжат да го поткопуваат напредокот.

Политички стимулации и дилемата на ИПА (IPA)

Како и со земјите од Централна Европа, политичката динамика на интеграцијата на Ромите е длабоко поврзана со мотивите на владите на земјите-кандидати. Додека пристапувањето кон ЕУ нуди ветување за политички и економски придобивки, исто така создава перверзна стимулативна структура. Владите, желни да обезбедат членство во ЕУ, се фокусираат на усогласување со прописите на ЕУ, а не на вистинска општествена промена. Интеграцијата на Ромите станува кутија за означување, услов кој треба да се исполни со цел да се отклучат понатамошните фондови на ЕУ.

Во Црна Гора, на пример, владата јавно се обврза за вклучување на Ромите, делумно за да го покаже напредокот во Брисел. Сепак, слично како и во земјите од Централна Европа, овие обврски често остануваат на површината. Проектите за домување се иницирани, но реформите за вработување и образование заостануваат. Ромските заедници продолжуваат да бидат маргинализирани и постои мала политичка волја за решавање на подлабоките прашања за дискриминација и исклученост. Еден црногорски градоначалник призна: “Притисокот од ЕУ е да се покаже напредок, а не мора да се направи вистинска разлика”.

Оваа динамика ги отсликува искуствата на земјите од Централна Европа како Унгарија и Бугарија, каде што вклучувањето на Ромите стана политички фудбал – нешто на што се зборува за време на преговорите за пристапување кон ЕУ, но брзо се деприоритизира откако членството беше обезбедено. Истите ризици сега се соочуваат со земјите – кандидати како што се ориентираат во барањата на процесот на пристапување.

Учење од минатите неуспеси: Пат напред за земјите – кандидати

Ако ЕУ е сериозна за да се осигура дека земјите-кандидати ќе ги избегнат истите стапици како земјите од Европската унија, таа мора да размисли за тоа како се користат средствата од ИПА (IPA). Прво, мора да има промена од еден пристап кон вклучување на Ромите. Наместо да ги притиска земјите-кандидати да ги усвојат истите стратегии кои не успеаа во земјите на Централна Европа, ЕУ треба да даде приоритет на локално дизајнираните решенија кои ги одразуваат специфичните потреби и контексти на ромските заедници во секоја земја.

Во Србија, на пример, ова би можело да значи инвестирање во иницијативи за вработување предводени од заедницата кои се фокусираат на индустриите со локална побарувачка, а не генерички стручни програми. Во Македонија, тоа би можело да вклучи поддршка на ромските организации во дизајнирањето образовни програми кои се однесуваат на специфичните бариери со кои се соочуваат ромските деца, вклучувајќи транспорт, дискриминација и културна дисконекција.

Второ, ЕУ треба да ги држи земјите-кандидати одговорни за резултатите, а не само за усогласувањето. Ова значи да се премине надвор од фокусот на резултатите, како што се колку куќи се изградени или колку луѓе ја завршуваат обуката, и наместо тоа да се оценат вистинските резултати: колку ромски семејства се отселуваат од сиромаштијата, колку ромски деца завршуваат училиште и колку Роми обезбедуваат долгорочно вработување.

Конечно, и можеби најважно, ЕУ мора да ги подигне гласовите на Ромите во процесот на донесување одлуки. Како што успесите во Печ и Шпанија покажаа дека инклузијата најдобро функционира кога Ромите се вклучени како партнери, земјите-кандидати мора да бидат охрабрени и да се побара да ги донесат ромските лидери во разговорот. Само со вклучување на ромските заедници во дизајнот, спроведувањето и евалуацијата на проектите, ЕУ може да се надева дека ќе избегне повторување на грешките од минатото.

Следниот тест за проширување

Тешкотиите на интеграцијата на Ромите ќе останат лакмус тест за интегритетот на посветеноста на земјите-кандидати за социјална вклученост на продолжениот пат кон членство во ЕУ. Ромите од Западен Балкан веројатно ќе го искусат истото незадоволство како земјите од Централна Европа ако ЕУ не научи од своите минати грешки. Сепак, сè уште постои можност да се смени курсот ако средствата од ИПА (IPA) се искористат ефикасно, нагласувајќи ги локалните потреби, видливите резултати и учеството на Ромите.

Како што Европа гледа кон својата иднина, останува прашањето: дали следниот бран на проширување ќе ги повтори грешките од минатото, или конечно ќе го исполни ветувањето за вистинско вклучување на Ромите? Одговорот ќе го обликува не само животот на милиони Роми, туку и иднината на самиот европски проект.

Приказната за интеграцијата на Ромите во Европа не е само за политики и фондови, туку за политичка храброст и општествена трансформација. Како што неодамна изјави еден ромски активист во Брисел: “Не ни требаат повеќе рамки. Ни требаат помалку изговори”.

Решението не лежи во создавање на нови политики, туку во фундаментална промена на начинот на кој постоечките се имплементираат и следат. Искуствата на Печ, шпанскиот образовен систем и финскиот пристап за вработување покажуваат што е можно кога ромските заедници преминуваат од политички објекти во креатори на политики.

Прашањето не е дали Европа знае како да ги интегрира своите ромски популации – успешните примери докажуваат дека тоа е така. Вистинското прашање е дали има политичка одлучност да ги реплицира овие успеси на ниво. Следната деценија ќе одговори на ова прашање, заедница по заедница.

Така, следниот пат кога ќе слушнете официјален претставник на ЕУ да зборува за нивната “посветеност за интеграција на Ромите”, запомнете дека тие немаат обврска за интеграција; наместо тоа, тие се посветени на одржување на идејата да прават нешто без да прават ништо. Тоа е најголемиот магичен трик на Европа: да се направат милијарди долари да исчезнат, а да се осигура дека ништо не се менува.

И тоа, дами и господа, е приказната за интеграцијата на Ромите во Европа – триесет милијарди евра во чест на уметноста на институционалната измама.  Но, барем тие имаат некои импресивни PowerPoint презентации за да го покажат тоа.

Запомнете, кога тврдат дека не се работи за парите, тие го мислат токму тоа. Кога велат дека станува збор за интеграција, всушност се работи за пари. И кога велат дека напредуваат, погодете: се работи за парите. Слатки соништа, Европа!

Roma Rights Delayed; EU Policies Recycled

The Bulgarian Paradox: A Story of Numbers and Reality

In 2019, in the Bulgarian town of Sliven, local officials proudly presented EU-funded housing units for Roma families. The buildings stood freshly painted, a testament to Brussels’ investment in Roma integration. Yet six months later, half the units remained empty while nearby Roma settlements grew more crowded. Why? The answer lies in what one resident, Maria Dimitrova, explained: “They built homes, but forgot about jobs. How can we pay rent when the nearest work is 30 kilometers away?”

This story exemplifies Europe’s Roma integration challenge – well-intentioned policies that miss crucial connecting points. Let’s follow the money to understand why.

Follow the Money: The €30 Billion Question

When a senior EU official in Brussels told me last year that “we’ve invested over €30 billion in Roma inclusion since 2000,” I asked about outcomes. The uncomfortable silence that followed speaks volumes. The story of this massive investment unfolds differently across Europe, revealing both the promise and perils of large-scale social integration efforts.

Take Slovakia’s ambitious education experiment. Between 2014 and 2020, the country poured €380 million into what they called “inclusive education.” The results tell a troubling story: rather than decreasing, Roma segregation in schools actually increased from 39% to 42%. Local administrators, faced with pressure to show quick results, often took the path of least resistance. Instead of integrating Roma children into mainstream classrooms, they built separate “Roma classes” – effectively using integration funds to reinforce segregation.

Romania’s employment initiative tells a similar tale of good intentions gone wrongly. The country invested €240 million between 2007 and 2013 in Roma employment programs. On paper, the program looked promising: skills training, job placement assistance, employer incentives. Yet when the dust settled, only 18 out of every 100 participants had secured long-term employment. The problem? Program designers had created training programs in isolation, without considering what local employers actually needed.

A Tale of Three Cities

The story of Roma integration becomes clearest when we look at three cities that received similar EU funding but walked very different paths.

In Košice, Slovakia, city officials approached their €4.2 million allocation with traditional thinking. They built housing units on the outskirts of town, away from existing communities and job centers. Within two years, what was meant to be an integration project had become another segregated neighborhood. As one local official admitted, “We built walls with good intentions.”

Pécs, Hungary tells a different story. Working with a similar budget (€3.8 million), city leaders took a radical approach: they asked Roma communities what they needed. The result was an integrated development plan that connected housing with job training, education, and healthcare. Four years later, employment among local Roma had increased by 40%. The secret? Roma residents weren’t just beneficiaries – they were partners in planning and implementation.

Timișoara, Romania shows what happens when political winds shift. The city’s initial success with integration programs – mixing Roma and non-Roma children in schools, and providing vocational training that led to real jobs – began to unravel when a new administration took office. As one Roma activist observed, “Progress here depends on who wins the election, not on what works.”

The Political Mathematics of Exclusion

In 2021, a candid conversation with a Central European mayor revealed the brutal political calculus: “Supporting Roma integration costs votes. Not supporting it costs EU funds. Guess which one politicians care about more?” This dynamic plays out in different ways across Europe, creating a patchwork of approaches and outcomes. So what do they do? They master the art of looking like they’re doing something while doing absolutely nothing! It’s beautiful in its perverted simplicity. They’re like those street magicians who make your money disappear, except they’re doing it with billions of euros and calling it social policy.

In France, the story centers on temporariness. The government spent €18 million on Roma camps between 2011 and 2019, all while maintaining a policy of regular evictions. The message was clear: integration funding wasn’t about integration at all – it was about managing what officials saw as a temporary presence.

Hungary’s approach tells a different story. After receiving €155 million in EU funds for Roma inclusion between 2014 and 2020, the country saw increased segregation in its schools. Officials spoke of “separate but equal” development, echoing language that history has repeatedly proven hollow.

Bulgaria’s experience shows how numbers can mask reality. The country’s €143 million integration program produced impressive statistics about participation and engagement. Yet visiting Roma communities reveals little change in everyday lives. As one community leader put it, “They count how many Roma attend their programs, not how many lives actually improve.”

The Missing Voice: Roma Political Power

The absence of Roma voices in political institutions tells its own story. In Romania, where Roma make up more than 8% of the population, a single Roma MP sits in parliament. Bulgaria’s 10% Roma population has no parliamentary representation at all. Slovakia’s Roma community, making up 9% of the population after remaining many times without a voice in national politics, has finally learned the lesson and won 6 seats in the Parliament.

Peter Pollák, the first Roma MEP from Slovakia, captures the absurdity: “We’re asked about Roma integration but rarely asked to design the solutions. It’s like treating a patient without asking about their symptoms.”

Let’s pause for a moment and reflect on why, despite years of investment and well-intentioned policies, the EU, governments, and development agencies still seem to avoid meaningful conversations with Roma politicians. It’s not for lack of funding—billions have been spent. Nor is it for lack of need—Roma communities remain some of the most marginalized in Europe. So, what’s going on?

The Political Delusion: Roma as Policy Recipients, Not Partners

You see, part of the problem lies in how Roma are viewed by the EU and other agencies. To put it bluntly, they’re often seen not as partners in policymaking but as the beneficiaries of a kind of bureaucratic charity. It’s a bit like planning a dinner party without asking your guests what they’d like to eat. You might think you’re being a wonderful host, but when the meal arrives, no one touches it. You’ve missed the most important point: involving people in decisions about their own lives.

There’s a longstanding tendency to treat Roma communities as passive recipients of aid rather than as active players in shaping the solutions to their problems. The EU loves a good report, a spreadsheet, a pie chart. Roma communities? They’re often reduced to numbers on a page—boxes to tick in the grand narrative of social inclusion. The result? Policies that look impressive on paper but don’t quite land in reality. Roma politicians are left watching from the sidelines, wondering why no one asked them for input.

Political Representation: The Missing Ingredient

Now, you might think that involving Roma politicians in policy discussions would be obvious. After all, who is better to speak for Roma communities than those who actually live in them? But here’s the twist—there aren’t many Roma politicians to begin with. In Romania, where over 8% of the population is Roma, there’s just one Roma MP. That’s like having a football team with one player and still expecting to win the match. Good luck with that!

This lack of political representation isn’t an accident. It reflects broader social and political structures that marginalize Roma voices. If Roma politicians aren’t at the table, it’s not because they’ve declined the invitation. It’s because, more often than not, they weren’t invited in the first place. The result? Policies about Roma people are decided by everyone except Roma people.

The Short-Term Politics of Roma Inclusion

And then there’s the sticky issue of political incentives. In many countries, supporting Roma integration is, let’s say, not the most popular ticket at election time. It’s a bit like trying to sell sunscreen in a thunderstorm—there just isn’t much demand. National politicians often see Roma inclusion as a liability rather than an opportunity. Supporting Roma integration might cost votes, but ignoring it? Well, that just means the EU might wag its finger, but let’s be honest, it won’t stop the money from flowing. This creates a bizarre political calculus: doing just enough to keep the funds coming in, but not enough to actually solve the problem.

But do you know what the saddest aspect of the entire show is? It isn’t that they don’t know how to solve it; they simply do not want to. Because solving it means offering Roma people a seat at the table, allowing them to make their own decisions, and – God forbid – sharing any real authority. And we can’t have that, right? That would disrupt the magnificent structure they’ve established.

The Comfort Zone of Technocrats

Then we come to the real heart of the issue: the EU’s love affair with technocratic solutions. The folks in Brussels are brilliant at writing directives, crafting complex funding schemes, and producing weighty policy documents. But when it comes to engaging with the messy, unpredictable world of real politics—especially Roma politics—they get a bit nervous. They prefer experts, consultants, and advisors. People who can speak their language—preferably in PowerPoint slides.

Roma politicians, with their grassroots understanding and local knowledge, don’t always fit into this neat, technocratic framework. They might bring up uncomfortable realities—like the fact that segregating Roma children in schools doesn’t magically disappear just because you’ve launched an inclusion initiative. Or that housing projects without jobs nearby aren’t really helping anyone. These are not easy conversations to have, and so, they’re often avoided altogether.

NGOs to the Rescue… or Not?

Instead of working with Roma politicians, the EU and development agencies tend to rely on NGOs. Now, don’t get me wrong, NGOs do important work. But they often end up being treated as stand-ins for political representation. Though valuable, the gardener isn’t quite the ideal person for the job when it comes to fixing plumbing. NGOs can support service delivery and rights advocacy, but they can’t assume the place of Roma voices in the political process.

Relying solely on NGOs creates a vicious cycle. The bureaucratic apparatus continues to produce inadequate answers, Roma politicians continue to be excluded, and their communities feel removed from the policies that impact them.

The Elephant in the Room: Stereotypes and Biases

Finally, we must address the most important topic: stereotypes. Roma communities are often seen through the lens of centuries-old prejudices: that they’re disorganized, untrustworthy, or not up to the task of complex political engagement. Of course, this is just nonsense.  However, whether intentionally or unintentionally, these biases still exist and affect who is invited to the table.

Roma politicians, despite being perfectly capable of shaping policy, are often seen as outsiders. They’re not part of the “usual crowd” that development agencies are comfortable working with. And so, the cycle of exclusion continues. Policies are created for Roma communities, but rarely with them.

Breaking the Cycle: Time for a New Approach

So, what is the solution? So we need to change the script. Roma politicians shouldn’t be an afterthought in the process of Roma inclusion—they should be leading it. That means creating spaces for real dialogue, where Roma leaders aren’t just consulted but are central to decision-making. It means taking political representation seriously, not as a tick-box exercise but as a foundation for democratic engagement.

In short, if the EU really wants to integrate Roma communities, it needs to start by integrating Roma politicians into the process. Because, as one Roma leader put it, “You can’t design a solution to a problem you don’t understand.” And who understands it better than the people living it every day?

Signs of Change

Yet amid these challenges, some success stories emerge. Spain has quietly revolutionized Roma education over the past decade. Their secret isn’t complicated: they put Roma mediators in schools, creating bridges between communities. The result? A 40% increase in Roma high school completion rates between 2011 and 2021. More importantly, this progress continued regardless of which party held power – suggesting that some changes can transcend political divisions.

Finland’s approach to Roma employment tells another success story. Rather than creating broad programs, they focused on individual integration plans. Today, 60% of Finland’s Roma population is employed – the highest rate in the EU. The key? Roma representatives helped design the policy from the start.

Roma Integration and the Enlargement of Candidate Countries: The IPA Trap

As the EU looks toward future enlargement, candidate countries like North Macedonia, Serbia, Montenegro, and Bosnia and Herzegovina are undergoing the same trials that Central and Eastern European (CE) countries faced during their accession processes. A key part of this journey is the Instrument for Pre-Accession Assistance (IPA), designed to help these nations adopt EU standards, including the integration of marginalized communities such as the Roma. Yet, as we look at how IPA funds are being used, we find a concerning pattern: the same mistakes made during the accession of CE countries are being repeated. The EU’s Roma inclusion goals, while well-meaning, are falling into familiar traps, with policies and programs missing the mark in ways that hinder real progress.

IPA Funds: The New €30 Billion Question

Since its inception, the IPA has allocated billions of euros to support reforms in candidate countries, with a significant portion aimed at improving the living conditions and rights of Roma communities. However, as we saw with the €30 billion invested in CE countries after 2000, the results are often far less impressive than the amounts suggested. Candidate countries have adopted ambitious plans on paper, but the outcomes tell a familiar story of missed opportunities and superficial results.

In Serbia, for instance, the government has channeled millions from the IPA into Roma housing projects, but much like in Bulgaria’s Sliven, these initiatives have focused on infrastructure while neglecting employment. Roma families are moved into new homes but remain economically isolated, with job opportunities scarce and education disconnected from the needs of the labor market. The core issue remains unaddressed: integration is more than providing housing; it requires a holistic approach that connects education, employment, healthcare, and community engagement.

North Macedonia, another candidate country, has similarly faced challenges. The country has received significant IPA funds aimed at promoting Roma education and social inclusion. But, as seen with Slovakia’s experience of segregation increasing despite massive investments, North Macedonia’s educational reforms have struggled to break through entrenched discrimination. Roma children still face high dropout rates, and many remain in segregated schools or classrooms. As one local Roma activist explained, “It’s like we’re just ticking boxes for Brussels. The funds come in, but on the ground, not many changes.”

Deja Vu in Policy Design: Missing the Local Context

One of the most significant flaws of IPA-funded Roma integration projects is their top-down design, much like what we saw with the CE enlargement. The EU, in its eagerness to promote rapid reforms, often pushes candidate countries to adopt pre-packaged solutions, prioritizing quick, measurable outputs over sustainable outcomes. This leads to a misalignment between EU goals and local realities. The EU keeps writing checks. They seem to be acting in accordance with Einstein’s definition of insanity, which is to repeatedly do the same thing and expect different outcomes. But they’re not irrational; they just don’t give a damn. Because no one has to confront the painful reality that they are actually making matters worse as long as the paperwork seems to be in order and all the boxes are checked.

In Bosnia and Herzegovina, for example, millions of euros have been spent on Roma employment initiatives. But, as with Romania’s failed employment programs during its accession process, the IPA-funded projects focus on skills training that doesn’t match the needs of local employers. Vocational programs are designed without consulting Roma communities or local businesses, resulting in training that leads to certificates but not jobs. As one Roma participant put it, “They teach us skills we don’t need for jobs that don’t exist.”

The pattern is clear: the EU is repeating the mistakes it made with CE countries by promoting policies that look good on paper but fail to deliver meaningful change. Without a bottom-up approach that includes Roma communities in the design and implementation of projects, the same gaps will continue to undermine progress.

Political Incentives and the IPA Dilemma

Just as with the CE countries, the political dynamics of Roma integration are deeply tied to the motivations of candidate country governments. While EU accession offers the promise of political and economic benefits, it also creates a perverse incentive structure. Governments, eager to secure EU membership, focus on compliance with EU regulations rather than genuine social change. Roma integration becomes a box to tick, a requirement to meet in order to unlock further EU funds.

In Montenegro, for example, the government has made public commitments to Roma inclusion, partly to demonstrate progress to Brussels. Yet, much like in the CE countries, these commitments often remain at the surface. Housing projects are initiated, but employment and educational reforms lag behind. Roma communities continue to be marginalized, and there is little political will to address the deeper issues of discrimination and exclusion. One Montenegrin mayor admitted, “The pressure from the EU is to show progress, not necessarily to make a real difference.”

This dynamic mirrors the experiences of CE countries like Hungary and Bulgaria, where Roma inclusion became a political football—something to pay lip service to during EU accession negotiations but quickly deprioritized once membership was secured. The same risks now face candidate countries as they navigate the demands of the accession process.

Learning from Past Failures: A Path Forward for Candidate Countries

If the EU is serious about ensuring that its candidate countries avoid the same pitfalls as CE countries, it must rethink how IPA funds are used. First, there must be a shift away from a one-size-fits-all approach to Roma inclusion. Instead of pushing candidate countries to adopt the same strategies that failed in CE nations, the EU should prioritize locally designed solutions that reflect the specific needs and contexts of Roma communities in each country.

In Serbia, for example, this could mean investing in community-led employment initiatives that focus on industries with local demand, rather than generic vocational programs. In North Macedonia, it might involve supporting Roma-led organizations in designing educational programs that address the specific barriers Roma children face, including transportation, discrimination, and cultural disconnection.

Second, the EU needs to hold candidate countries accountable for results, not just compliance. This means moving beyond a focus on outputs—such as how many houses are built or how many people complete training—and instead evaluating real outcomes: how many Roma families move out of poverty, how many Roma children graduate from school, and how many Roma individuals secure long-term employment.

Finally, and perhaps most importantly, the EU must elevate Roma voices in the decision-making process. Just as the successes in Pécs and Spain showed that inclusion works best when Roma are involved as partners, candidate countries must be encouraged—and required—to bring Roma leaders into the conversation. Only by including Roma communities in the design, implementation, and evaluation of projects can the EU hope to avoid repeating the mistakes of the past.

The Next Enlargement Test

The difficulties of Roma integration will remain a litmus test for the integrity of candidate countries’ commitment to social inclusion on the prolonged road to EU membership. The Western Balkans Roma will probably experience the same discontent as the CE countries if the EU does not learn from its past mistakes. However, there is still an opportunity to change the course if IPA funds are used effectively, emphasizing local needs, tangible results, and Roma participation.

As Europe looks to its future, the question remains: will the next wave of enlargement repeat the errors of the past, or will it finally deliver on the promise of true Roma inclusion? The answer will shape not only the lives of millions of Roma but the future of the European project itself.

The story of Roma integration in Europe isn’t just about policies and funds – it’s about political courage and social transformation. As a Roma activist in Brussels recently put it: “We don’t need more frameworks. We need fewer excuses.”

The solution lies not in creating new policies but in fundamentally changing how existing ones are implemented and monitored. The experiences of Pécs, the Spanish education system, and the Finnish employment approach show what’s possible when Roma communities move from being policy objects to policy makers.

The question isn’t whether Europe knows how to integrate its Roma populations – successful examples prove it does. The real question is whether it has the political determination to replicate these successes at scale. The next decade will answer this question, one community at a time.

So, the next time you hear an EU official talk about their “commitment to Roma integration,” remember that they have no commitment to integration; rather, they are committed to maintaining the idea of doing something while doing nothing. It’s Europe’s greatest magic trick: making billions of dollars disappear while ensuring that nothing changes.

And that, ladies and gentlemen, is the narrative of Roma integration in Europe—a thirty-billion-euro tribute to the art of institutional deception.  But, well, at least they have some impressive PowerPoint presentations to show for it.

Remember, when they claim it’s not about the money, they mean exactly that. When they say it’s about integration, it’s actually about money. And when they say they’re making progress, you guessed it: it’s all about the money. Sweet dreams, Europe!

Погрешна формула: транспарентност + одговорност = организациско здравје и раст.

Во одреден момент од вашата кариера, сфаќате дека во повеќето организации, на пример, како во школувањето, ние се придржуваме до одредени идеали. Тие звучат и се чувствуваат исправно, па ние ги повторуваме без размислување. Транспарентноста води до одговорност. Одговорноста го промовира растот, кој во крајна линија води до успех. Зар ова не е убав, компактен пакет? Сепак, како што е често случај, реалноста комплицира сè. Кога ќе разгледаме одблизу, сфаќаме дека овие идеи не се толку едноставни како што сакаме да мислиме.

Редно е, а и здраво да се проверат овие концепти, не да се отфрлат, туку да ги преформулираме, за да овозможиме поиновативно размислување за тоа што навистина го движи организацискиот успех. Важно предупредување: тука не се работи само за транспарентност и отчетност. Станува збор за учење, прилагодување и развој на човечкиот потенцијал на вашата организација.

Илузиите за транспарентноста и отчетноста

Да почнеме со транспарентноста. Постои идеја дека ако е сè видливо во организациското работење, автоматски ќе добиеме отчетност.  Поинаку кажано, општо верување е дека директната сончева светлина е најефикасното средство за дезинфекција. Но, да си признаеме: сончевата светлина може да предизвика рак.  Само затоа што можеме да видиме сè не значи дека сме подобри.

Преоптоварувањето со информации, на пример, е значителен фактор. Ние сме опкружени со податоци – големи податоци, мали податоци, податоци за податоци. Би помислиле дека имањето на повеќе информации ќе ни помогне да направиме подобри одлуки, но всушност, ние често се губиме во тоа. Тоа е како да се обидуваш да лоцираш една тревка на фудбалски терен. Колку повеќе гледаме, толку потешко е да се утврди што е навистина важно.

Размислете на пример за проектот Oxygen на Гугл. Тие собраа голема количина на податоци за тоа што го прави добар менаџер, но на почетокот обемот на материјал беше толку огромен што им требаше многу време да го сортираат и да утврдат што е всушност значајно. Транспарентноста е одлична, но без фокус, сето тоа е само галама.

Потоа тука е прашањето за контекстот. Едноставно имањето пристап до необработени податоци не ја кажува целата приказна. Тоа е како да презентирате некој комплет за сликање по броеви без инструкции – тие ќе ги видат боите, но не и сликата. Тесла, на пример, објавува широк спектар на статистички податоци во врска со несреќите со автопилот, но без соодветен контекст тешко е да се утврди што всушност значат тие податоци.

Тука мора да се спомне перформативната транспарентност.  Знаете што мислам – кога организациите прават големо шоу за транспарентноста и искреноста, а во исто време зад сцената се нетранспарентни. Амазон го усоврши ова. Секоја година, тие ги објавуваат овие големи писма на акционерите полни со возвишени цели и иновативно размислување, но не толку убавите елементи, како што се работните услови во магацинот, кои постојано се занемаруваат. Значи, додека транспарентноста е посакувана, таа не е магичниот куршум за кој често веруваме дека е.

Најлошиот дел е тоа што транспарентноста повремено може да ја намали отчетноста. Кога ќе се појави проблем во голема компанија, никој не ја презема одговорноста за него. Тоа е познатиот ефект на набљудувачот. Кога имаше значителни безбедносни ризици во раните 2000-ти,  никој не беше јасно задолжен за нивно решавање, Мајкрософт мака мачеше со ова. Работите не се подобрија се додека Бил Гејтс не зачекори и не ја презеде командата.

Митот за отчетност и раст

Сега, ајде да поразговараме за отчетноста. Веруваме дека ако ги држиме луѓето одговорни, сè ќе си дојде на местото. Но организациите се далеку пософистицирани од тоа. Одговорноста сама по себе не може да ја поддржи тежината на организациското здравје и раст.

Во многу организации, повикот за поголема транспарентност и одговорност често наидува на отпор, особено од управните одбори. Овие одбори, навикнати за слушање на оптимистичката верзија на настаните, често се двоумеат да се вклучат во искрени дискусии за вистинските предизвици – ризици, неуспеси и тешки одлуки. Ова колебање е премногу често во системите дизајнирани и одржувани од луѓето. Иако често постои вистинска желба да се култивира култура на учење, одборите остануваат отпорни на навраќање на минатите грешки, потпирајќи се на рефренот, “Ние не можеме да го поправиме минатото”. Но, секако, поентата никогаш не беше за поправање на минатото; станува збор за учење од него. Одбивањето да се испитаат грешките во минатото води до продолжување на пропуштените можности, бидејќи организациите ги занемаруваат вредните лекции кои таквото размислување може да ги обезбеди. Со избегнување на краткорочната непријатност од признавањето на неуспехот, тие ги компромитираат долгорочните придобивки од иновацијата и растот, пропуштајќи ја шансата да се справат со основните предизвици кои би можеле да го доведат до идниот успех.

Самиот раст може да биде вознемирувачки. Ние сме склони да го толкуваме растот како знак дека сè оди добро. Сепак, растот понекогаш може да доведе до премногу тенка организација. Тоа е како да растете дрво во мала саксија – корените брзо ги надминуваат границите и дрвото повеќе не расте. Всушност, може да почне да вене.

Прекумерната отчетност може да го фрустрира она што организациите најмногу го сакаат: креативност и иновација. Кога луѓето се постојано под притисок да исполнат одредени цели, тие стануваат склони кон ризик. Тие престануваат да размислуваат надвор од кутијата бидејќи се плашат што ќе се случи ако не успеат. Apple го сфати ова: неговата позната таинствена култура им овозможува на своите тимови да експериментираат, да не успеат, и евентуално да се развиваат. Без него, ние не би го виделе напредокот по кој се познати.

Но не се работи само за луѓето, зар не? Растот менува сè. Културите на компаниите често се разредуваат како што растат во големина. Комуникацијата станува потешка, силосите почнуваат да се појавуваат и она што ја направи организацијата уникатна на прво место може да се изгуби. Рид Хастингс во Нетфликс, на пример, мораше драстично да го смени курсот на компанијата од ДВД до стриминг, иако тоа немаше смисла за одборот. Сатја Надела од Мајкрософт мораше да ја убеди старата гарда дека складирањето на податоци во облак е иднината. Овие лидери не беа само загрижени за краткорочните мерки за отчетност; Тие имаа визија за иднината и беа подготвени да ја доведат во прашање статус кво состојбата за да го постигнат тоа.

Она што навистина го движи успехот: учење и прилагодливост

Значи, ако транспарентноста и одговорноста не се крајната цел, што е? Верувам дека тоа е организациското учење. Поконкретно, тоа се однесува на способноста на организацијата да се прилагоди, да учи од своите искуства и активно да иновира.

Прилагодливоста е од суштинско значење во денешната постојано променлива средина. Организациите кои можат да учат од нивните победи и грешки и да ги охрабрат своите вработени да размислуваат креативно и да експериментираат, секогаш ќе имаат предност. Организациите за учење прават повеќе од само исполнување на целите; тие ги редефинираат. Тие не само што преживуваат, туку и предизвикуваат нарушувања.

Размислете за Мајкрософт на Сатја Надела повторно. Кога ја презел функцијата, тој се фокусирал не само на одговорноста, туку и на трансформирањето на културата во таква која го прифаќа учењето, експериментирањето и иновацијата. Размислете за моменталната позиција на Мајкрософт како лидер во обработката во облак, вештачката интелигенција и други области. Тие се адаптирале, учеле и напредувале.

Но тука е работата: учењето не се случува случајно. Потребни се лидери кои негуваат овозможувачка средина.  Лидери кои признаваат дека највредното средство на организацијата не е нејзиниот производ, бренд или удел на пазарот. Тоа се луѓето во него. Луѓето треба да бидат охрабрени да преземаат ризици, да работат заедно и да го споделат своето знаење. Долгорочниот успех е управуван од колективната интелигенција, исто така позната како заедничко учење.

Нов пат напред

Каде не остава ова? Време е да се преиспитаат поедноставените приказни околу транспарентноста, отчетноста и растот. Овие работи имаат своја улога, но тие не се целосната приказна. Вистинскиот организациски успех доаѓа од култивирање на култура на учење, овластување на вработените да бидат креативни и прилагодливи.

Не паѓајте во стапица на верување дека проверувањето на кутиите на листата за одговорност е доволно. Наместо тоа, ајде да се фокусираме на создавање организации во кои учењето е клучно, луѓето се слободни да експериментираат, а растот е неизбежен резултат на подлабок, покреативен процес. Време е да се усвои посеопфатен пристап кон организацискиот успех.

Wrong formula: transparency + accountability = organizational health & growth.

At some point in your career, you realize that in most of organizations, for example, like in schooling, we adhere to certain ideals. They sound and feel correct, so we repeat them without thinking. Transparency leads to accountability. Accountability promotes growth, which ultimately leads to success. Isn’t this a nice, compact package? However, as is often the case, reality complicates everything. When we examine it closely, we realize that these ideas aren’t as simple as we’d like to think.

I’d like to push these concepts a little, not to throw them down, but to reframe them, to allow for more innovative thinking about what truly drives organizational success. Spoiler alert: it isn’t only about transparency and accountability. It is about learning, adapting, and developing your organization’s human potential.

The Transparency-Accountability Illusion
Let us start with transparency. There’s this idea that if we make everything visible, we’ll automatically get accountability. A common belief is that direct sunlight is the most effective disinfectant. But, let’s face it: sunlight can cause cancer. Just because we can see everything does not mean we are better off.

Information overload, for example, is significant. We’re surrounded by data these days—big data, small data, data about data. You’d think that having more information would help us make better judgments, but in truth, we often get lost in it. It’s like trying to locate a single blade of grass on a football pitch. The more we see, the harder it is to determine what truly matters.

Consider Google’s Project Oxygen, for example. They acquired a large amount of data on what makes a good manager, but the volume of material was so overwhelming at first that it took them some time to sort through it and determine what was actually significant. Transparency is excellent, but without concentration, it’s all noise.

Then there’s the issue of context. Simply having access to raw data doesn’t tell the entire story. It’s like presenting someone a paint-by-numbers kit with no instructions—they’ll see the colors, but not the picture. Tesla, for example, releases a wide range of statistics concerning its Autopilot accidents, but without adequate context—such as comparing these accidents to those involving human drivers—it’s difficult to determine what that data really means.

Don’t get me started on performative transparency. You know what I mean—when organizations make a big show of being transparent and honest while being opaque behind the scenes. Amazon has perfected this. Every year, they release these great shareholder letters full of lofty objectives and innovative thinking, but the not-so-pretty elements, such as warehouse working conditions, are constantly overlooked. So, while transparency is desirable, it is not the magic bullet that we frequently believe it is.

The worst part is that transparency can occasionally erode accountability. When a problem arises in a big company, nobody takes ownership of it. It’s the renowned effect of the onlooker. When there were significant security risks in the early 2000s, but no one was clearly in charge of resolving them, Microsoft struggled with this. Things didn’t get better until Bill Gates stepped and seized command.

The Myth of Accountability and Growth
Now, let us talk about accountability. We’ve been led to believe that if we hold people accountable, everything will fall into place. But organizations are far more sophisticated than that. Accountability alone cannot support the weight of organizational health and growth.

In many organizations, the call for greater transparency and accountability often encounters resistance, particularly from governing boards. These boards, more comfortable with hearing the optimistic version of events, can be hesitant to engage in candid discussions about the real challenges—risks, failures, and difficult decisions. This reluctance is all too common in systems designed and maintained by people. Though there is often a genuine desire to cultivate a learning culture, boards remain resistant to revisiting past mistakes, relying on the refrain, “We can’t fix the past.” But of course, the point was never about fixing the past; it’s about learning from it. The refusal to examine past missteps leads to a perpetuation of missed opportunities, as organizations overlook the valuable lessons such reflection could provide. By avoiding the short-term discomfort of acknowledging failure, they compromise the long-term benefits of innovation and growth, missing the chance to address the underlying challenges that could drive future success.

Growth itself can be disruptive. We tend to interpret growth as a sign that everything is going well. However, growth can sometimes lead to an organization being stretched too thin. It’s like growing a tree in a little pot—the roots quickly outgrow the confines, and the tree no longer thrives. In fact, it may start to wither.

Excessive accountability may frustrate the very thing organizations want most: creativity and innovation. When people are constantly pressured to fulfill specified goals, they become risk averse. They quit thinking beyond the box because they are afraid of what will happen if they fail. Apple has figured this out: its famously secretive culture allows its teams to experiment, fail, and eventually develop. Without it, we wouldn’t have seen the advancements they’re famous for.

But it isn’t just about people, is it? Growth alters everything. Companies’ cultures frequently dilute as they grow in size. Communication becomes more difficult, silos begin to emerge, and what made the organization unique in the first place can be lost. Reed Hastings at Netflix, for example, had to drastically change the company’s course from DVDs to streaming, even though it made little sense to the board. Satya Nadella of Microsoft had to persuade the old guard that cloud computing was the future. These leaders were not simply concerned with short-term accountability measures; they had a vision for the future and were ready to question the status quo to achieve it.

What Really Drives Success: Learning and Adaptability
So, if transparency and accountability aren’t the ultimate goal, what is? I believe it is organizational learning. More specifically, it refers to an organization’s ability to adapt, learn from its experiences, and actively innovate.

Adaptability is essential in today’s ever-changing environment. Organizations that can learn from their triumphs and mistakes, and encourage their employees to think creatively and experiment, will always have an advantage. Learning organizations do more than merely fulfill targets; they redefine them. They not only survive, but also drive disruption.

Consider Satya Nadella’s Microsoft again. When he took over, he focused not only on responsibility but also on transforming the culture to one that embraced learning, experimentation, and innovation. Consider Microsoft’s current position as a leader in cloud computing, artificial intelligence, and other areas. They adapted, learned, and thrived.

But here’s the thing: learning doesn’t happen by accident. It requires leaders who cultivate an optimal environment. Leaders who recognize that an organization’s most valuable asset is not its product, brand, or market share. It’s the people in it. People should be encouraged to take risks, work together, and share their knowledge. Long-term success is driven by collective intelligence, also known as shared learning.

A New Way Forward
So where does this leave us? It’s time to reconsider the oversimplified narratives surrounding openness, accountability, and growth. These things have their role, but they are not the full story. True organizational success comes from cultivating a learning culture, empowering employees to be creative and adaptive, and having leaders prepared to challenge the status quo.

Don’t fall into the trap of believing that checking off boxes on an accountability checklist is sufficient. Instead, let us focus on creating organizations in which learning is key, people are free to experiment, and growth is the inevitable result of a deeper, more creative process. It is time to adopt a more comprehensive, human-centered approach to organizational success.

Економскиот раст и позицијата на Македонија: историска и теоретска анализа

I. Теоретски преглед на факторите на економскиот раст

Економскиот раст првенствено е воден од стремежите за зголемување на количината и квалитетот на производствените фактори, како и подобрена ефикасност на нивното искористување. Главните елементи на економскиот раст се:

1. Човечки капитал: Знаењето, вештините и талентите на работната сила развиени преку образование, обука и искуство.

2. Физички капитал: Инвентарот на опрема, инфраструктура и технологија која се користи во производството.

3. Природни ресурси: Достапноста и користењето на земјиштето, минералите и другите природни богатства.

4. Технологија: Износот на технолошки напредок и иновација во економијата.

5. Институционални фактори: Квалитетот на институциите, управувањето и политиките кои влијаат врз економската средина.

6. Претприемништво: Способноста за иновации, преземање ризици и создавање на нови бизниси.

Овие фактори взаемно дејствуваат на сложени начини за одредување на продуктивниот капацитет и потенцијалот за раст на економијата.

II. Метрика за мерење на економските резултати

Иако постојат бројни метрики за проценка на економските перформанси, продуктивноста на трудот се истакнува како клучен индикатор. Мерен како БДП на одработен час, дава увид во тоа колку ефикасно економијата го претвора вложениот труд во економски производ. Оваа метрика е особено корисна за споредба меѓу земјите, бидејќи ги зема предвид разликите во работното време и е прилагодена со паритетот на куповната моќ (ПКМ).

Други релевантни метрики вклучуваат:

– Вкупна факторска продуктивност (TFP): Го мери делот од производството кој не е објаснет со количината на инпути користени во производството.

– Индекс на човечки капитал (HCI): Го квантифицира придонесот на здравството и образованието врз продуктивноста на следната генерација работници.

– Различни иновациони индекси: Доловување на капацитетот на земјата за иновација.

III. Економскиот пат на Македонија од независноста

Од стекнувањето независност од Југославија во 1991 година, Македонија се соочи со повеќе економски проблеми и трансформации.  Еве преглед на економските резултати на земјата низ децениите:

1990-тите: Почетни напори

– Економски нарушувања: Распадот на Југославија ги наруши трговските врски, што доведе до економски пад.

– Хиперинфлација и валутна реформа: Земјата се соочи со висока инфлација и невработеност. Денарот бил воведен во 1993 година, заменувајќи го југословенскиот динар и помагајќи да се стабилизира инфлацијата.

– Структурни реформи: Земјата започна со приватизација на државните претпријатија и спроведување на пазарно ориентирани реформи.

2000-тите: Бавен раст и аспирации за ЕУ членство

– Пост-конфликтно закрепнување: По внатрешниот конфликт во 2001 година, политичката стабилност се подобри, помагајќи во економското закрепнување.

– Статус на кандидат за членство во ЕУ: добиен во 2005 година, давајќи надеж за економски раст и покрај компликациите од политичките и регионалните прашања.

– Раст на БДП: Од 2004 до 2008 година, растот на БДП во просек изнесувал околу 4-5% годишно, со значителни странски директни инвестиции (ДСИ) во производството и услугите.

Финансиска криза и закрепнување од 2008 година

– Влијание на глобалната рецесија: Кризата го забави растот на Македонија, намалувајќи го извозот и директните странски инвестиции.

– Постепено враќање: Економијата полека се опоравува со стапки на раст помеѓу 2% и 4% во 2010-тите.

– Клучни сектори: Фокусирање на привлекување странски инвеститори во автомобилски делови, текстил, ИТ и енергетски сектор.

2010-тите: Постепено подобрување и реформи

– Перспективи за ЕУ и НАТО: Политичките реформи, вклучувајќи го и Преспанскиот договор од 2018 година за решавање на спорот за името со Грција, беа клучни за интеграцијата во ЕУ и НАТО.

– Економски предизвици: Постојаните прашања вклучуваат висока невработеност, корупција и ограничен пристап до кредити за малите бизниси.

2020-тите: COVID-19 и сегашноста

– Влијание на пандемијата: Пандемијата на COVID-19 предизвика значителен економски пад во 2020 година, при што БДП се намали за околу 4,5%.

– Напори за закрепнување: Економијата почна да закрепнува во 2021 и 2022 година, со враќање на скромен раст.

– Тековна перспектива: Фокусирање на диверзификација на економијата, подобрување на иновациите, технологијата и инфраструктурните проекти, истовремено решавање на предизвиците како висока невработеност и јавен долг.

IV. Фактори кои влијаат врз економскиот развој на Македонија

Економското патување на Македонија е под влијание на надворешните шокови и прашањата за внатрешното управување:

Надворешни шокови:

1. Југословенско распаѓање и регионални конфликти (1990-ти)

2. Меѓународни санкции и ембарго

3. Глобална финансиска криза (2008)

4. Пандемија на COVID-19

Внатрешни фактори:

1. Слаб институционален капацитет и управување

2. Корупција и клиентелизам

3. Политичка нестабилност

4. Комунистичко наследство

5. Недоследни економски политики

Додека странските шокови и прашањата за внатрешното управување одиграа важна улога, домашните причини, особено корупцијата и лошото управување, беа многу повлијателни во проширувањето и влошувањето на економските тешкотии на Македонија. Економските проблеми на Македонија беа предизвикани од неспособноста на државата соодветно да одговори на надворешните шокови, како резултат од незрелата политичка култура, корупцијата и некомпетентноста во управувањето.

В. Позицијата на Македонија во споредба со најдобрите економии на ЕУ

Метод на пресметка:

БДП за одработен час = (Годишен БДП) / (Вкупно работни часови на сите вработени лица)

Значи, кога велиме дека продуктивноста на трудот во Македонија била 26,9 во 2023 година, тоа значи:

Во 2023 година, за секој одработен час во Македонија, во просек биле произведени стоки и услуги во вредност од 26,9 долари, изразени во 2017 американски долари и прилагодени за паритетот на куповната моќ. Ова е просечна годишна бројка, а не дневна. Таа е изведена од вкупниот годишен економски производ поделен со вкупниот број на работни часови во економијата во текот на годината. Важно е да се напомене дека:

1. Ова не значи дека секој работник ја произведува оваа вредност за секој час.
2. Тоа е економски просек кој ги вклучува сите сектори и видови на работа.
3. Вистинскиот дневен или часовен производ може значително да варира во зависност од специфичната работа, индустријата и индивидуалната продуктивност.

Врз основа на метриката за продуктивност на трудот (БДП по одработен час во 2023 година), позицијата на Македонија во однос на најуспешните економии на ЕУ може да се сумира на следниов начин:

1. Моментално ниво: Продуктивноста на трудот во Македонија изнесува околу 26,9 американски долари за отработен час.

2. Релативна позиција: Ова ја сместува Македонија значително зад врвните изведувачи на ЕУ:

   – Луксембург: 112,4 американски долари на час

   – Ирска: 109,7 американски долари на час

   – Данска: 79,8 американски долари на час

   – Германија: 71,6 американски долари на час

3. Регионална споредба: Продуктивноста на Македонија е пониска од онаа на земјите-членки на ЕУ во регионот (на пример, Словенија со 52,3 USD, Хрватска со 40,2 USD, Бугарија со 33,1 USD), но повисока од некои балкански земји кои не се членки на ЕУ (на пример, Албанија со 22,8 USD).

4. Јаз во продуктивноста: Продуктивноста на Македонија е приближно:

   – 24% од Луксембург (најдобриот изведувач во ЕУ)

   – 38% од Германија (главна економија на ЕУ)

   – 81% од Бугарија (понова членка на ЕУ во регионот)

Овој голем јаз во продуктивноста се одразува на статусот на Македонија како економија во транзиција, која сè уште е во процес на достигнување на поразвиените земји на ЕУ. Диспаритетот може да се припише на неколку фактори, вклучувајќи го и понискиот капитален интензитет во производството, помало усвојување на напредна технологија, помалиот сектор со висока додадена вредност и тековните предизвици во институционалниот развој и бизнис средината.

Заклучок

За да се премости овој јаз во продуктивноста, Македонија треба да се фокусира на зголемување на човечкиот капитал преку образование и обука, забрзување на усвојувањето на технологијата, подобрување на инфраструктурата, привлекување на директни странски инвестиции во секторите со висока продуктивност и продолжување на институционалните реформи за создавање на попогодна деловна средина. Графиконот подолу ги прикажува секторите и фокусот на политиката на кои треба да се концентрираат за подобрување на економската продуктивност.

И покрај предизвиците, Македонија покажа постојан раст на продуктивноста во последниве години, што укажува на позитивни трендови на развој. Како што земјата ја продолжува својата економска транзиција и интеграција со европските пазари, постои значителен потенцијал за раст и развој. Тековните напори за пристапување кон ЕУ и економската диверзификација обезбедуваат надеж за идниот економски напредок, иако предизвиците како што се високата невработеност и потребата од континуирани реформи остануваат.

Economic Growth Factors and Macedonia’s Position: A Historical and Theoretical Analysis

I. Theoretical Overview of Economic Growth Factors

Economic growth is primarily driven by increases in the amount and quality of production factors, as well as improvements in their utilization efficiency. The main elements driving economic growth are:

1. Human Capital: The workforce’s knowledge, skills, and talents developed via education, training, and experience.

2. Physical Capital: The inventory of equipment, infrastructure, and technology used in manufacturing.

3. Natural Resources: The availability and use of land, minerals, and other natural assets.

4. Technology: The amount of technological advancement and innovation in the economy.

5. Institutional Factors: The quality of the institutions, governance, and policies that influence the economic environment.

6. Entrepreneurship: The ability to innovate, take risks, and create new businesses.

These factors interact in complex ways to determine an economy’s productive capacity and growth potential.

II. Metrics for Measuring Economic Performance

While numerous metrics exist for assessing economic performance, labor productivity stands out as a key indicator. Measured as GDP per hour worked, it provides insights into how efficiently an economy converts labor inputs into economic output. This metric is particularly useful for cross-country comparisons as it accounts for differences in working hours and is adjusted for purchasing power parity (PPP).

Other relevant metrics include:

– Total Factor Productivity (TFP): Measures the portion of output not explained by the amount of inputs used in production.

– Human Capital Index (HCI): Quantifies the contribution of health and education to the productivity of the next generation of workers.

– Various innovation indices: Capture a country’s capacity for and output of innovation.

III. Macedonia’s Economic Journey Since Independence

Since attaining independence from Yugoslavia in 1991, Macedonia has encountered multiple economic problems and transformations.  Here is a summary of the country’s economic performance across the decades:

1990s: Initial Struggles

– Economic Disruption: The dissolution of Yugoslavia disrupted trade links, leading to an economic decline.

– Hyperinflation and Currency Reform: The country faced high inflation and unemployment. The denar was introduced in 1993, replacing the Yugoslav dinar and helping to stabilize inflation.

– Structural Reforms: The country began privatizing state-owned enterprises and implementing market-oriented reforms.

2000s: Slow Growth and EU Aspirations

– Post-Conflict Recovery: After the internal conflict in 2001, political stability improved, aiding economic recovery.

– EU Candidate Status: Obtained in 2005, giving hope for economic growth despite complications from political and regional issues.

– GDP Growth: From 2004 to 2008, GDP growth averaged around 4-5% annually, with significant foreign direct investment (FDI) in manufacturing and services.

2008 Financial Crisis and Recovery

– Impact of Global Recession: The crisis slowed Macedonia’s growth, reducing exports and FDI.

– Gradual Rebound: The economy slowly recovered with growth rates ranging between 2% and 4% in the 2010s.

– Key Sectors: Focus on attracting foreign investors in automotive parts, textiles, IT, and energy sectors.

2010s: Gradual Improvement and Reforms

– EU and NATO Prospects: Political reforms, including the 2018 Prespa Agreement resolving the name dispute with Greece, were key for EU and NATO integration.

– Economic Challenges: Persistent issues included high unemployment, corruption, and limited access to credit for small businesses.

2020s: COVID-19 and Present

– Pandemic Impact: The COVID-19 pandemic caused a significant economic contraction in 2020, with GDP shrinking by about 4.5%.

– Recovery Efforts: The economy started recovering in 2021 and 2022, with a return to modest growth.

– Current Outlook: Focus on diversifying the economy, enhancing innovation, technology, and infrastructure projects, while addressing challenges like high unemployment and public debt.

IV. Factors Influencing Macedonia’s Economic Performance

Macedonia’s economic journey has been influenced by both external shocks and internal governance issues:

External Shocks:

1. Yugoslav Dissolution and Regional Conflicts (1990s)

2. International Sanctions and Embargoes

3. Global Financial Crisis (2008)

4. COVID-19 Pandemic

Internal Factors:

1. Weak Institutional Capacity and Governance

2. Corruption and Clientelism

3. Political Instability

4. Communist Legacy

5. Inconsistent Economic Policies

While both foreign shocks and internal governance issues played important roles, domestic causes, particularly corruption and poor governance, were more influential in extending and exacerbating North Macedonia’s economic difficulties. Macedonia’s extended economic troubles were caused by the state’s incapacity to properly respond to external shocks, which was exacerbated by immature political culture, corruption, and governance issues.

V. Macedonia’s Position Compared to Top-Performing EU Economies

Calculation method:

GDP per hour worked = (Annual GDP) / (Total annual hours worked by all employed persons)

So, when we say that Macedonia’s labor productivity was 26.9 in 2023, it means:

In 2023, for every hour worked in Macedonia, on average, $26.9 worth of goods and services were produced, expressed in 2017 US dollars and adjusted for purchasing power parity. This is an annual average figure, not a daily one. It’s derived from the total annual economic output divided by the total number of hours worked in the economy over the year. It’s important to note that:

• This doesn’t mean every worker produces this exact value every hour.
• It’s an economy-wide average that includes all sectors and types of work.
• The actual daily or hourly output can vary significantly based on the specific job, industry, and individual productivity.

Based on the labor productivity metric (GDP per hour worked in 2017 USD, PPP adjusted), Macedonia’s position relative to top-performing EU economies can be summarized as follows:

1. Current Level: Macedonia’s labor productivity stands at approximately 26.9 USD per hour worked.

2. Relative Position: This places Macedonia significantly behind top EU performers:

   – Luxembourg: 112.4 USD per hour

   – Ireland: 109.7 USD per hour

   – Denmark: 79.8 USD per hour

   – Germany: 71.6 USD per hour

3. Regional Comparison: Macedonia’s productivity is lower than EU members in the region (e.g., Slovenia at 52.3 USD, Croatia at 40.2 USD, Bulgaria at 33.1 USD), but higher than some non-EU Balkan countries (e.g., Albania at 22.8 USD).

4. Productivity Gap: Macedonia’s productivity is roughly:

   – 24% of Luxembourg’s (the top EU performer)

   – 38% of Germany’s (a major EU economy)

   – 81% of Bulgaria’s (a more recent EU member in the region)

This significant productivity gap reflects Macedonia’s status as a transitioning economy, still in the process of catching up with more developed EU nations. The disparity can be attributed to several factors, including lower capital intensity in production, less advanced technology adoption, a smaller high-value-added sector, and ongoing challenges in institutional development and business environment.

Conclusion

To bridge this productivity gap, Macedonia needs to focus on enhancing human capital through education and training, accelerating technology adoption, improving infrastructure, attracting foreign direct investment in high-productivity sectors, and continuing institutional reforms to create a more conducive business environment. The graph below visualizes the sectors and policy focus that should be concentrated on to improve economic productivity.

Despite the challenges, Macedonia has shown consistent growth in productivity over recent years, indicating positive development trends. As the country continues its economic transition and integration with European markets, there is significant potential for growth and development. The ongoing efforts towards EU accession and focus on economic diversification provide hope for future economic progress, although challenges such as high unemployment and the need for continued reforms remain.

Комунистички мамурлук: Институционална трагикомедија на владеењето во Македонија

Повеќе од 20 години патував во главните градови на Западен Балкан, посетувајќи парламенти и владини згради кои се срцето на демократскиот систем на секоја земја.

Во Белград, Србија, ќе гледате во импозантната надворешност на Домот на Народното Собрание, масивен неокласичен споменик кој емитува авторитет и стабилност. Неговите широки скали и убави столбови ги поттикнуваат посетителите да се приближат, симболизирајќи отворена демократија.

Зграда на Парламентот во Белград

Продолжете до Тирана, Албанија, и ќе ја видите модернистичката зграда на албанскиот парламент со своите елегантни линии. Во остар контраст со нетранспарентното комунистичко минато на нацијата, неговите транспарентни стаклени ѕидови се чини дека го отелотворуваат идеалот на владина транспарентност.

Парламентот во Тирана

Зградата на парламентот во Сараево, Босна и Херцеговина, претставува чест на истрајноста на земјата. Нејзината обновена форма, која се издигнува од пепелта на војната, ја претставува транзицијата на земјата кон демократска администрација.

Зградата на парламентот Сараево

Но потоа пристигнувате во Скопје, Македонија. Што гледате? Ако очекувавте огромна градба која ја претставува демократијата и отвореното владеење, ве чека изненадување. Наместо тоа, се соочувате со чудна глетка: барикади. Да, барикади, оние привремени утврдувања поврзани со револуции и граѓански превирања, стојат на стража пред истата институција задолжена да ги претставува гласовите на народот.

Зграда на парламентот Скопје

Зграда на владата Скопје

Оваа сцена е повеќе од обична локална традиција; чудно е постојан во својот минлив карактер. Тоа дава увид во еден интригантен парадокс со кој се соочуваат многу посткомунистички земји, вклучувајќи ја и Македонија, додека се обидуваат да воспостават функционални демократски институции. Приказна за генерациско влијание што би натерало срцето на секој социолошки научник да прескокне е во центарот на оваа контрадикција.

10.000-часовното владеење

Во својата книга “Outliers”, Малколм Гладвел го популаризира “Правилото на 10.000 часа”, кое наведува дека вистинската вештина во секоја професија бара околу 10.000 часа напор. Но што се случува кога тие 10.000 часа се потрошени за совладување на систем кој повеќе не би требало да постои?

Тука доаѓа политичката елита на Македонија. Ова се луѓе кои, во најголем дел, го добиле своето воспитување и образование од родители кои биле длабоко вкоренети во комунистичката филозофија и политички методи. Нивните рани години биле поминати под систем во кој државата имала апсолутен авторитет, заслугите биле подредени на личните врски, а разликата помеѓу јавниот и приватниот интерес била, во најдобар случај, нејасна.

Сега ајде да направиме брза математика. Ако овие потенцијални лидери поминале само три часа дневно на возраст од пет до осумнаесет години апсорбирајќи ги овие идеи и практики (преку семејни дискусии, училиште и општа општествена осмоза), тие би акумулирале повеќе од 14.000 часа “култура на комунистичко владеење” пред да ја започнат својата кариера. Тоа се 14.000 часа поминати во учење на систем кој официјално требаше да биде елиминиран.

 Трепнувањето на институционалното око

Во својата книга “Трепнување”, Гладвел ја истражува моќта на брзото сознание – оние одлуки кои ги правиме врз основа на нашите акумулирани искуства и предрасуди. Применете го овој концепт во владеењето и ќе сфатите зошто македонските институции се однесуваат на тој начин.

Кога се соочуваат со предизвик за управување, македонските лидери немаат време да се консултираат со најдобрите практики на ЕУ или учебниците за демократска теорија. Тие реагираат инстинктивно, потпирајќи се на нивното најдлабоко, највкоренето разбирање за тоа како работи моќта. И почесто отколку не, тоа разбирање е обоено од комунистичката култура на владеење која ја апсорбирале во младоста.

Ова го објаснува збунувачкото однесување нкое го набљудуваме кај политичарите и државните институции:

1. Парадоксот на барикадите: Демократските институции заштитени со антидемократски бариери. Тоа е физичка манифестација на внатрешниот конфликт помеѓу желбата за отвореност и инстинктот за контрола. Барикадите носат порака на страв од сопствениот народ, привидна безбедност и целосна недоверба кон граѓаните.

2. Клиентелистички Карусел: Непотизмот и покровителските мрежи не се грешки во системот; тие се карактеристики пренесени од времето кога личните врски биле примарна валута на моќта. За разлика од претходниот систем, кога беа прикриени во тајните на идеолошкиот монопол, сега се бесрамно и дрско манифестирани во етнополитичките коалиции и неказнетост.

3. Маскенбалот на ЕУ: Способноста да се зборува јазикот на демократијата додека се дејствува на авторитарен начин не е само лицемерие. Тоа е вештина усовршена со години управување со систем каде изгледот и реалноста често се во судир. ЕУ финансира „политичка ламја“ која звучи демократски а се однесува автократски. Таков е популизмот не само кај нас туку и кај многу членки на ЕУ, така што ЕУ Комисијата мора да затвара очи на многу небулози кај нас.

Она што изгледа како корупција за надворешните набљудувачи изгледа нормално за оние израснати во систем каде што државните ресурси често се третираат како лични средства. Поради таа „нормалност“ нашите институции се екстрактивни а законските норми рестриктивни. Тоа значи дека институциите го „крадат“ граѓанинот во секоја можна прилика додека законите тоа го легализираат. Така испаѓа дека мала група на политичари и бизнис сопственици „делуваат и носат одлуки според закон“, иако е тој единствено во нивна корист.

Критична точка што не постои

Гладвел истражува како малите промени можат да доведат до масивни промени во однесувањето и општествените норми. Македонија, како и многу од нејзините пост-комунистички соседи, изгледаше подготвена за таква критична точка во раните 1990-ти. Падот на комунизмот, ветувањето за интеграција во ЕУ, приливот на западна помош и експертиза – сите овие фактори требаше да ја турнат земјата кон нова парадигма на владеење.

Но тука нашата приказна добива неочекуван пресврт. Наместо да достигне критична точка кон ефективни демократски институции, Македонија се најде заглавена во институционална неизвесност. Новите демократски структури беа воспоставени, но старата комунистичка култура на владеење опстојала, создавајќи хибриден систем кој ги фрустрирал и граѓаните и надворешните набљудувачи.

Зошто? Бидејќи културните промени не се случуваат преку ноќ, па дури и повеќе од една деценија. “Правилото на 10.000 часа” работи во двата правци: потребно е исто толку време за да се откажат длабоко вкоренетите навики колку и за да се научат новите.

Исклучоци на промените

Сепак, како и со секое правило, постојат исклучоци. Македонија го има својот дел на реформатори и креатори на промени кои успеале да се ослободат од комунистичкиот начин на размислување. Овие поединци се исклучоци кои го докажуваат правилото – тие често поминуваат значително време во странство, се претопуваат во различни култури на владеење или прават свесен напор да го “репрограмираат” нивниот пристап кон лидерството.

Но овие реформатори се соочуваат со тешка битка. Тие не се борат само против индивидуални актери или специфични политики; тие се соочуваат со цел културен екосистем кој суптилно ги зајакнува старите навики и начини на размислување.

Заклучок: Генерацискиот предизвик

Како што се повлекуваме од барикадите на Собранието на Македонија, остануваме со длабоко сфаќање: борбата за ефективни и независни државни институции во Македонија не е само прашање на политика или законодавство. Тоа е генерациски предизвик кој оди до срцето на тоа како луѓето ја разбираат природата на владеењето и моќта.

Македонските елити, образовани и израснати од комунистички родители, не ја исчистиле целосно својата култура на комунистичко владеење. Тоа не е поради недостаток на обид или поради некоја вродена мана. Наместо тоа, тоа е сведоштво за длабокото влијание на нашите формативни искуства и вистинската тешкотија за пренасочување на длабоко вкоренетиот културен софтвер.

Ова сознание не се однесува само на Македонија. Таа нуди нова призма преку која може да се гледаат институционалните предизвици во многу транзициони демократии. Тоа сугерира дека вистинската институционална промена не може да дојде од поцврсти закони или построго спроведување, туку од трпелив, генерациски пристап кон преобликување на културата на владеење.

Како што гледаме во иднината, прашањето станува: Како Македонија и земјите како неа можат да создадат средина во која следната генерација на лидери ќе можат да ги акумулираат своите 10.000 часа во вистинска култура на демократско владеење? Одговорот на ова прашање може да го држи клучот за конечно укинување на овие парадоксални барикади и градење на ефективни, независни институции кои демократијата ги ветува.

Од суштинско значење е да се нагласи дека целта на оваа анализа не е да ја оправда или релативизира сегашната култура на владеење во Македонија. Упорноста на практиките на комунистичката ера во модерните демократски институции не е изговор за корупција, непотизам или авторитарни тенденции. Наместо тоа, оваа статија има за цел да ја информира претстојната генерација на лидери за длабоко вкоренетата природа на овие предизвици за управување.

Со разбирање на историските и психолошките фактори кои го обликувале македонскиот институционален пејзаж, идните лидери можат подобро да ги препознаат и активно да се спротивстават на овие вкоренети модели. Целта е да се инспирира нов пристап кон владеењето – пристап кој ја признава тежината на историското влијание додека цврсто се посветува на демократските принципи и практики.

Патот напред бара не само структурни реформи, туку и свесен напор да се култивира нова култура на владеење. Тоа бара образование, изложеност на инклузивни модели на владеење и подготвеност да се предизвикаат длабоко вкоренетите претпоставки за моќ и лидерство. Само преку такви информирани и промислени напори Македонија може да се надева дека ќе се ослободи од сенката на своето минато и ќе изгради вистински ефективни, независни и демократски инклузивни институции.

Како што следната генерација на македонски лидери се соочува со предизвикот, тие со себе ги носат не само надежите на својата нација, туку и моќта да ги препишат правилата на владеење. Свеста за нивното историско наследство, далеку од тоа да биде товар, може да биде нивната најголема алатка во создавањето на нов пат кон вистинско демократско владеење.

Септември 2024

Part II: The Hidden Symphony of Organizations – Exploring the invisible externalities

Imagine, for a moment, that you’re standing at the helm of a large ship. You can see the horizon, feel the wheel in your hands, and hear the orders you’re shouting to your crew. But what you can’t see – what no captain can ever fully see – are the countless, invisible currents that truly determine your vessel’s course. This is the paradox of organizational leadership.

At the beginning of 2016, I stepped into the role of director at an organization I’d known for nearly 15 years. I thought I understood its workings, its people, its culture. I was wrong. What I discovered over the next five years would fundamentally change my understanding of how organizations truly function.

Let’s start with a seemingly simple question: What makes an organization successful? If you asked most business leaders, they might talk about strategy, market share, or innovative products. But these answers miss something crucial – something that researchers in fields as diverse as psychology, sociology, and even marine biology have been uncovering for years.

Consider the work of Stanford psychologist Carol Dweck. Her research on mindset has revolutionized our understanding of human motivation. But what if we applied her insights not just to individuals, but to entire organizations? This is where things get interesting.

During my tenure as director, I began to notice patterns – subtle, often overlooked factors that seemed to have an outsized impact on our organization’s success. These weren’t the things discussed in board meetings or quarterly reports. They were the invisible threads weaving through the fabric of our organization.

Take, for example, the concept of ‘communication culture.’ It sounds benign, doesn’t it? But in reality, it’s as powerful and unpredictable as an ocean current. The way information flows – or doesn’t flow – between the board, the management team, and the rest of the staff can make or break an organization’s ability to adapt and thrive.

But here’s the twist: as a leader, you can’t control this current directly. You can influence it, certainly. You can try to redirect it. But ultimately, it has a life of its own – shaped by countless interactions, histories, and unspoken rules.

This brings us to what I call the ‘Invisible Factor Principle.’ It states that the most crucial elements determining an organization’s success are often the ones least visible to those in charge. It’s a counterintuitive idea, but one that’s supported by a growing body of research.

Let’s look at another example: personal ambitions. In any organization, you have a collection of individuals, each with their own goals, dreams, and aspirations. These personal ambitions act like submerged rocks in our organizational ocean – invisible from the surface, but capable of altering the course of the entire ship.

The fascinating thing is how these individual ambitions interact with what sociologists’ call ‘role expectations.’ In a landmark study by Robert Merton in the 1950s, he introduced the concept of ‘role strain’ – the tension that occurs when an individual’s own desires conflict with what others expect of them in their role.

Now, imagine this tension playing out across an entire organization. It creates a complex web of push and pull, of hidden currents and eddies that can either propel an organization forward or leave it floundering.

But here’s where it gets really interesting. Remember Carol Dweck and her work on mindset? Well, what if an organization itself could have a mindset? What if the collective beliefs, attitudes, and assumptions of everyone in the organization could create something akin to a ‘group mindset’?

This is where the concept of intellectual capital comes in. It’s not just about how smart your employees are. It’s about how their collective knowledge, skills, and attitudes interact to create something greater than the sum of its parts. It’s the difference between a group of talented musicians and a world-class orchestra.

During my five years as director, I saw firsthand how this ‘organizational mindset’ could shape our trajectory. When it was positive and growth-oriented, we soared. When it stagnated, so did we. And when it turned negative… well, let’s just say those were challenging times.

The key insight here – the thing that ties all of these invisible factors together – is that leadership isn’t about control. It’s about awareness. It’s about developing the ability to sense these invisible currents, to understand how they’re shaping your organization, and to work with them rather than against them.

Let’s talk about kitchens and corridors. Not the kind you’d find in a home, but the ones that exist in every workplace. These seemingly mundane spaces, I discovered, held the key to understanding the true pulse of our organization.

During my tenure as director, I noticed a peculiar phenomenon. Despite keeping my office door open all day, inviting open communication, the real conversations were happening elsewhere. The kitchen became an impromptu town hall, the corridors transformed into winding rivers of information. These informal channels weren’t just places for casual chatter; they were the true arteries of our organizational life.

In these spaces, I heard about decision-making processes that never made it to formal reports. I learned of operational challenges that weren’t mentioned in status meetings. Employee satisfaction, field failures, and innovative ideas all flowed freely here, unencumbered by the formal hierarchies that seemed to stifle open communication elsewhere.

This revelation was both enlightening and troubling. On one hand, it showed that our employees were engaged, aware, and passionate about their work. On the other, it highlighted a deep-seated mistrust in our formal communication channels. Our hierarchy, I realized, had become outdated, a relic of a bygone era that no longer served our dynamic, fast-paced environment.

Here’s where things get interesting. This mistrust, this disconnect between formal and informal communication, was invisible in our organizational strategy. You wouldn’t find it mentioned in any board meeting minutes. It was an invisible current, shaping our organization in profound ways that our leadership couldn’t see.

Faced with this realization, I made a decision that would fundamentally alter our organizational DNA. We restructured, removing senior management lines and introducing horizontal responsibilities within teams and departments. It was a bold move, one that sent ripples through every level of our organization.

The results were fascinating. In the field, our operations flourished. Middle managers, hungry to prove themselves and armed with firsthand experience, stepped up in ways we never anticipated. It was as if we had uncorked a bottle of long-suppressed potential.

But here’s the twist: not everyone embraced this new paradigm with open arms. Some middle managers, accustomed to the old hierarchical structure, balked at the increased responsibility. They preferred the comfort of individual assessments over team-based evaluations. It was a stark reminder that organizational change isn’t just about shifting boxes on an org chart; it’s about changing mindsets, a far more challenging task.

We doubled down on personal growth, encouraging each employee to submit personal development plans and identify training needs. This approach paid dividends during a particularly memorable staff retreat. As we explored the profiles of different management lines and questioned whether we had the right people in the right positions, emotions ran high. But it was precisely this emotional openness that paved the way for honest communication and a new level of trust.

Now, here’s where the story takes an unexpected turn. While our internal communication culture was evolving, becoming more open and dynamic, our board remained rooted in old patterns. They couldn’t sense the seismic shifts happening within the organization. Their focus remained fixed on macro developments – political, economic, and legal disruptions in Central and Southeastern Europe.

This created a fascinating dichotomy. Our board’s decisions were based on broad, sweeping trends, while our day-to-day success was built on individual projects, personal stories, and exceptional field operations. It was a clear case of disconnected realities – the archaic board communication culture on one side, and our new, more responsive organizational structure on the other.

Perhaps the most ironic part of this situation was that the restructuring itself had been a board decision. Yet, once implemented, it was classified as a ‘management task,’ not properly incorporated into the board’s oversight role. It was as if the board had prescribed a powerful medicine without fully understanding its effects or how to monitor its progress.

This disconnect highlights a crucial lesson for any organization undergoing change: transformation isn’t just about changing structures or processes. It’s about evolving the entire ecosystem, from the front lines to the boardroom.

The invisible threads that truly define an organization – trust, communication culture, individual ambitions – don’t esteem hierarchical boundaries. They weave through every level, from the kitchen conversations to the boardroom debates. And it’s only by tuning into these threads, by making the invisible visible, that leaders can truly steer their organizations through times of change.

As I reflect on my five-year journey, I’m struck by how often the most important insights came not from formal reports or strategic plans, but from those impromptu kitchen conversations and corridor chats. They were the canaries in our organizational coal mine, signaling the health of our culture long before any formal metrics could capture it.

The challenge for any leader, then, is not just to manage what’s visible – the structures, the processes, the KPIs – but to sense and respond to these invisible currents. It’s about creating an organization where the formal channels are as open and trusted as the kitchen conversations. Where board decisions are informed not just by macro trends, but by the rich tapestry of individual stories and experiences that make up the organization’s true identity.

Eventually, successful organizational leadership isn’t about having all the answers. It’s about asking the right questions, listening in the right places, and being willing to see the invisible threads that truly hold everything together. Because once you start to see these threads, you can never unsee them. And that changes everything.

In the end, successful organizational leadership isn’t about being the smartest person in the room, or having the most innovative strategy. It’s about being able to see the invisible – to understand the complex, often counterintuitive forces that truly drive organizational success.

And that, perhaps, is the greatest challenge – and the greatest opportunity – for any leader. Because once you start to see these invisible threads, you can never unsee them. And that changes everything.

Transforming Organizations: The Power of Kitchen Diplomacy and Cross-Functional Teams

You know, when I became the director of the organisation, I thought I knew what I was getting into. After all, I’d been familiar with it for 15 years. Familiar! Ha! I might as well have said I was familiar with juggling because I’d once successfully caught a falling apple. The truth is, I was about to embark on a five-year journey that would challenge everything I thought I knew about how organizations work.

Let me paint you a picture. Imagine an orchestra where the conductor is waving his baton frantically, but half the musicians are playing their own tunes in the breakroom. That was us. The official symphony was one thing, but the real music of our organisation was happening offstage.

Now, let’s talk about our kitchen. Not just any kitchen, mind you. This kitchen was the unofficial United Nations of our organization. It was where marketing and finance found common ground over a shared love of strong coffee. Where the intern’s innovative idea got its first hearing, not in a boardroom, but while waiting for the microwave to ping.

One day, I was part of a conversation between two team leaders. They were discussing a project bottleneck that never made it to any official report. Right there, between the coffee maker and the biscuit tin, they solved a problem that had been holding up progress for weeks. It was a lightbulb moment – or should I say, a coffee pot moment?

This kitchen diplomacy wasn’t just happening in our organization. I remember visiting a tech startup where the CEO had intentionally created a massive open kitchen. “It’s where the magic happens,” he told me with a wink. And he was right. I watched as developers and salespeople mingled, sharing ideas that would never have crossed departmental lines in a traditional setting.

So, what did we do with this revelation? Well, we decided to go through what I affectionately call our ‘organizational puberty’. Like any teenager, it was a bit awkward, occasionally smelly, but ultimately transformative.

First, we flattened our hierarchy faster than a steamroller on a pancake. Out went the rigid senior management lines, in came horizontal responsibilities. We created cross-functional teams, mixing people up like a giant organisational smoothie.

For instance, we put together a team with members from product development, customer service, and finance to tackle a persistent issue with expected field outcomes. The finance guy, let’s call him Bob, had always seen returns as just numbers on a spreadsheet. But sitting next to Sarah from customer service, hearing real stories about customer frustrations, gave those numbers a whole new meaning. The result? A completely revamped project that not only saved money but actually improved customer satisfaction.

Now, I won’t sugarcoat it. This change was about as comfortable as wearing a wool sweater in a sauna for some folks. Some of our middle managers looked at their new responsibilities like a cat looks at a bath – with a mixture of fear and disdain.

I remember one manager, let’s call her Jane, who was used to being judged solely on her individual performance. The idea of team-based evaluations made her break out in a cold sweat. So, we worked with Jane, showing her how her individual strengths could elevate the entire team. It took time, but eventually, Jane became one of our strongest advocates for the new system.

But here’s where it gets really interesting. While all this change was bubbling away inside the organization, our board remained as unchanging as a garden gnome. They were still focused on big-picture trends while our day-to-day success was built on these individual stories and interactions.

It was like watching two different movies in the same theatre. In one, you had this dynamic, evolving organization adapting to new challenges. In the other, you had a board still operating like it was 1995.

So, what’s the lesson in all this? Well, it’s simple really. Organizations aren’t machines, they’re more like gardens. You can’t just issue commands and expect things to change. You need to cultivate the right environment, nurture new ideas, and sometimes, you need to do a bit of pruning.

Here’s some practical advice for those of you looking to tap into the hidden symphony of your own organizations:

1. Embrace the kitchen conversations: Create spaces that encourage informal interactions. It could be a well-stocked kitchen, a game room, or even just comfortable seating areas scattered throughout the office.
2. Walk the floor: Make it a habit to regularly leave your office and engage with employees at all levels. You’d be amazed at what you can learn from a casual chat by the water cooler.
3. Implement cross-functional projects: Mix up your teams. Put people together who wouldn’t normally work side by side. It’s like making a new recipe – you might discover a delicious combination you never expected.
4. Encourage “show and tell”: Create platforms where employees can share their ideas, regardless of their position. It could be a monthly “innovation hour” or a digital ideas board.
5. Rethink your meetings: Instead of another stuffy boardroom meeting, why not have a “walking meeting” or gather in the kitchen? A change of scenery can lead to a change in thinking.

Remember, the real pulse of your organization isn’t in the official memos or quarterly reports. It’s in the hustle and bustle of daily interactions, the spontaneous collaborations, and yes, even in the jokes shared over lunch.

So, next time you’re in your office, why not take a stroll to the kitchen? You might just discover that the real board meetings are happening over a cup of coffee and a biscuit. And who knows? That might be the most important meeting you attend all day. After all, in the grand orchestra of your organization, sometimes the sweetest notes are played in the backstage areas. It’s up to you to make sure you’re tuned in to hear them.

The Balkan Conundrum: Decoding the Culture of Governance in Southeast Europe

The Western Balkans’ governance culture is a puzzling collection of contradictions and paradoxes. The region is a place where historical events continuously influence current situations, and on the other hand, there is a surprising mimicry of innovative progress. Societies show both resistance and acceptance of change, with a mixture of enthusiasm for EU membership and skepticism towards Western forms of governance. This multifaceted nature makes the region difficult to manage and understand, but it is also a compelling case study for examining how culture, history, and governance interact. Is the region’s political and economic backwardness a result of the regional complexity of frozen conflicts, small and unsustainable economies, local dictators, or the overall inherited culture of rule by political and business elites? Over 3 decades of mimicry of democracy towards the model of developed democracies increasingly indicate the shortsightedness of all actors, in which each has a vague imagination for the entire region’s future on the economic, cultural, social, and political levels.

Historical Context: The Legacy of Yugoslavia

The ethos of governance in the Western Balkans is significantly shaped by its historical background, particularly the period of Yugoslavia. During this time, the region experienced rapid industrialization, advances in education, and a unique system of workers’ self-management. Yugoslavia’s non-alignment allowed its citizens unparalleled freedom of movement and interaction with the international community.

A 2019 survey found that a significant percentage of people in the Western Balkans, especially in Serbia (81%), believe their standard of living was better under communism. This feeling reflects a tangible progress in recent memory. The challenge for today’s leaders is to honor these past achievements as they navigate the future in a very different global environment.

The Balkan Paradox: basic concepts

1. The turning point theory of Balkan politics

In the Western Balkans, change often manifests itself through a series of minor adjustments rather than sudden reversals. The renaming of Macedonia is an example of how incremental pressures can build until the existing state of affairs becomes unsustainable, causing significant change.

2. Elastic band effect

Progress in the region often reverts to previous positions, similar to an elastic band that returns to its original situation after being stretched. Like a rubber band that is stretched to a certain limit, political and economic pressure, whether it comes from outside or inward, tests the resilience of our societies. Some parts/sectors of society change their behavior and actions after several “political-economic strains” while others resist and refuse to change to the new context. This “elastic band effect” is reinforced by historical trajectories and complex clientelistic networks, which continuously creates challenges for the sustainability of social reforms.

3. Paradox of aspiration towards the EU

Regional aspirations for EU membership have driven reforms in a variety of sectors, including environmental protection, economic development, and the rule of law. However, it has also resulted in cosmetic “Potemkin reforms,” which look to be helpful on paper but fail to address the root causes. Illusions, or naive expectations that the adoption, which is primarily a rewrite of EU legislation, will bring prosperity and Western Balkans integration into the EU, have merely shown that money and borrowed expertise change nothing. The EU accession process thus unintentionally increases the elastic band effect, resulting in cycles of one step forward and two steps back.

4. Paradox of Innovation

Despite resistance to change in traditional sectors, the Western Balkans is witnessing the rise of technology startups and creative industries. This “innovation paradox” stems from young, educated individuals seeking opportunities outside conventional power structures, especially in the digital economy. The younger generations do not have the memory of the “well-being” from the time of Yugoslavia but compare the conditions and standards of the Balkan societies with the EU. The digital economy allows them a choice of action and independence from the constraints of corrupt institutions at home, a process that is globalized and supported by the corporate model of economic action. The Balkan countries are very small in terms of political and economic power in relation to large corporations that are increasingly outside the control of state regulations, and on the other hand, they have huge profits and the mobilization of human and financial capital.

5. The challenge of arbitrary rule

Despite substantial, yet modest foreign aid, outdated governance practices remain current in the Western Balkans. Since the breakup of Yugoslavia in the early 1990s, the region (made up of Albania, Bosnia and Herzegovina, Kosovo, Montenegro, North Macedonia, and Serbia) has received over $25 billion in aid from the European Union, the United States, and other Western countries to support democratization, fight against corruption and alignment of governance standards with western norms. That is about 1.1% of financial support compared to the total gross domestic product (GDP) of the Balkan economies, which since 1990 generated over 2.4 trillion dollars. It is quite obvious that external financial and technical assistance does not sufficiently motivate the political-economic elites to change the culture of political and economic management/action in the Balkan areas. There is a definite association between political decisions and economic performance if you monitor GDP growth data. Like when you stretch a rubber band, all of the Balkan economies grew between 2007 and 2009 before stagnating and going back to their earlier levels of ineffective performance and slow economic growth. These are not good outcomes following the 2008 financial collapse and the 2020 Covid pandemic.

It is important to keep in mind that these nations still have political systems that are evocative of the socialist Yugoslavia or even older eras. This persistence is attributed to multiple factors:

– Communist legacy: The authoritarian values and practices of communism permeated the new state institutions, creating a civic culture unsuited to democracy, pluralism, competitiveness, and contemporary public administration ethics.

– Nationalism and post-Yugoslav wars: The 1990s conflicts imposed a centralized approach to power as a crisis management tactic, impeding early attempts at democratization.

– Deeply rooted networks of influence: Over many years, politically motivated networks of influence and corruption have assimilated into political and economic structures. Local elites have significant incentives to uphold the current patronage networks to hold onto power, even in the face of outside criticism and EU funds.

– Weak civil society and media: Advancement has been hampered by a lack of democratic participation, the decentralization of authority, and independent media. Local civil society organizations and journalists who are able to expose corruption and promote governance reforms have not been adequately supported by foreign aid.

Challenges and opportunities for future management

Even though the region frequently opposes major reforms, little, gradual adjustments have had encouraging outcomes. Local efforts that produce “positive deviance” that can be examined and maybe duplicated provide tangible instances of good governance, such as the enhanced municipal communication in Tuzla, Bosnia and Herzegovina.

A new class of people known as “Eurocrats” has emerged as a result of the EU’s admission process: reform-minded, Western-educated people who frequently disagree with established power structures. These Eurocrats can serve as “connectors” for change across various societal sectors.

Over the last three decades, the Western Balkans have demonstrated that political transition and the elimination of corrupt practices take at least one generation of establishment and action in these communities. Furthermore, external actors are unlikely to initiate or drive these changes on their own. The billions spent on democratization have demonstrated that without radical internal demands for governance reform, the region is likely to remain incoherent and provide informal governance contrary to European democratic standards for many years to come, despite external support and pressure for change.

Conclusion: Accepting the contradictions and the long road ahead

The future of governance in the Western Balkans is likely to be influenced by pivotal moments (driven by EU integration and generational change) and incremental progress through small successes and local innovation. However, the very nature of the governance challenges in the region adds an additional layer of complexity to this process.

Understanding governance in this region requires acknowledging the complex interplay between past and future, resistance and aspirations, as well as the limitations of external support, which is often perceived as pressure. Deep discoveries might emerge not from resolving inconsistencies, but from accepting them and acknowledging the long-term nature of meaningful reform.

The ability of the Western Balkans to evolve while maintaining its core identity will be key in shaping its governance future. However, this evolution must ultimately be driven internally, with external support serving as a facilitator rather than a leader. The journey to sustainable governance reforms in the region is likely to be long and arduous, requiring patience, persistence, and a deep understanding of local dynamics.

June 30, 2024

Балканска загатка: Декодирање на културата на владеење во Југоисточна Европа

Културата на владеење во Западен Балкан е збунувачки низ на противречности и парадокси. Регионот е место каде историските настани континуирано влијаат на актуелните ситуации, а од друга страна има изненадувачка мимикрија на иновативен напредок. Општествата покажуваат и отпор и прифаќање на промените, со мешавина на ентузијазам за членство во ЕУ и скептицизам кон западните обрасци на владеење. Оваа повеќеслојна природа го прави регионот тежок за управување и разбирање, но исто така е привлечна студија на случај за испитување на тоа како културата, историјата и владеењето комуницираат. Дали заостанувањето на регионот на политички и економски план е резултат на регионалната комплексност на смрзнатите конфликти, малите и неодржливи економии, локалните диктатори или севкупно наследената култура на владеење од страна на политичките и бизнис елитите? Над 3 децениска мимикрија на демократија кон моделот на развиените демократии се повеќе укажува на кратковидоста на сите актери, во кој секој од нив има нејасна имагинација за иднината на целиот регион на економски, културен, социјален и политички план.   

Историски контекст: Наследството на Југославија

Етосот на владеење во Западен Балкан е значително обликуван од неговата историска позадина, особено од периодот на Југославија. Во тоа време, регионот доживеа брза индустријализација, напредок во образованието и уникатен систем за самоуправување на работниците. Неврзаноста на Југославија им овозможи на нејзините граѓани неспоредлива слобода на движење и интеракција со меѓународната заедница.

Истражувањето од 2019 година покажа дека значителен процент од жителите на Западен Балкан, особено во Србија (81%), веруваат дека нивниот животен стандард бил подобар во комунизмот. Ова чувство одразува опиплив напредок во неодамнешното сеќавање. Предизвикот за денешните лидери е да ги почитуваат овие минати достигнувања додека се движат по иднината во сосема поинаква глобална средина.

Балканскиот парадокс: основни концепти

1. Теоријата на пресвртна точка на балканската политика

Во Западен Балкан, промените често се манифестираат преку низа помали прилагодувања, а не преку ненадејни пресврти. Преименувањето на Македонија е пример за тоа како може да се зголемат постепените притисоци додека постоечката држава не стане неодржлива, што ќе предизвика значителни промени.

2. Ефект на еластична лента (ластик)

Напредокот во регионот често се враќа на претходните состојби, слично на еластичната лента која после оптегнувањето се враќа на својата првобитна состојба. Слично на ластикот кој се оптегнува до одредена граница, така и политичкиот и економски притисок, било тој да доаѓа од надвор или од дома, ја тестира еластичноста на нашите општества. Некои делови/сектори на општеството го менуваат своето однесување и делување после неколку „политичко-економски оптегнувања“ додека други даваат отпор и одбиваат да се променат кон новиот контекст. Овој „ефект на еластична лента“ е зајакнат со историски патеки и сложени клиентелистички мрежи, кој континуирано креира предизвици за одржливоста на општествените реформи.

3. Парадокс на аспирацијата кон ЕУ

Регионалните аспирации за членство во ЕУ поттикнаа реформи во многу области како што се заштитата на животната средина, економијата и владеењето на правото. Сепак, тоа доведе и до површни „Потемкинови реформи“ кои изгледаат ефективни на хартија, но не успеваат да ги решат суштинските прашања. Илузиите, односно наивните очекувања дека усвојувањето, кое е во голем дел препишување на ЕУ законодавството, ќе донесат просперитет и интеграција на Западен Балкан во ЕУ само потврдија дека парите и позајменото знаење не менуваат ништо. Процесот на пристапување во ЕУ, на тој начин, ненамерно го зајакнува ефектот на еластична лента, создавајќи циклуси на еден чекор напред и два чекори назад.

4. Парадокс на иновациите

И покрај отпорот кон промените во традиционалните сектори, Западен Балкан е сведок на пораст на технолошките стартапи и креативните индустрии. Овој „иновациски парадокс“ произлегува од млади, образовани поединци кои бараат можности надвор од конвенционалните структури на моќ, особено во дигиталната економија. Помладите генерации ја немаат меморијата за „благосостојбата“ од времето на Југославија туку ги споредуваат состојбите и стандардот на балканските општества со ЕУ. Дигиталната економија им овозможува избор на делување и независност од стегите на корумпираните институции дома, процес кој е глобализиран и поддржан од корпоративниот модел на економско делување. Балканските земји се многу мали по политичка и економска моќ во однос на големите корпорации кои се повеќе се вон контрола на државните регулативи, а од друга страна имаат огромни профити и мобилизација на човечки и финансиски капитал.   

5. Предизвикот на своеволното владеење

И покрај значителната, но сепак скромна надворешна помош, застарените практики на владеење остануваат актуелни на Западен Балкан. Од распадот на Југославија во раните 1990-ти, регионот (составен од Албанија, Босна и Херцеговина, Косово, Црна Гора, Северна Македонија и Србија) доби преку 25 милијарди долари помош од Европската Унија, Соединетите Американски Држави и други западни земји за поддршка на демократизацијата, борба против корупцијата и усогласување на стандардите за управување со западните норми. Тоа е околу 1.1% финансиска поддршка во споредба со вкупниот бруто домашен производ (БДП) на балканските економии, кои од 1990 година генерираа над 2.4 билијарди долари. Сосем очигледно е дека надворешната финансиска и техничка помош недоволно ги мотивира политичко-економските елити да ја променат културата на политичко и економско раководење/делување во балканските простори. Доколку се следат податоците на растот на БДП се гледа јасна корелација на влијание на политичките одлуки врз економските перформанси. Слично на ефектот на оптегнување на ластикот, на пример сите економии на Балканот имаа раст во периодот 2007-2009 година за да потоа стагнираат и враќаат на претходните неефикасни перформанси и низок економски раст. Тоа се прилично лоши резултати после финансиската криза од 2008-ма година и Ковид пандемијата во 2020тата година.

Мора да потсетиме дека овие земји сè уште покажуваат структури на управување кои потсетуваат на социјалистичката југословенска ера или дури и на претходните периоди. Неколку фактори придонесуваат за оваа упорност:

• Комунистичко наследство: Наследството на комунизмот ги вгради авторитарните вредности и практики во новите државни институции, што резултираше со граѓанска култура која не е наменета за демократија, плурализам, конкуренција и модерна етика на јавната администрација.

–       Постјугословенски војни и национализам: Конфликтите од 1990-тите всадија    централизиран пристап на моќ како алатка за управување со кризи, спречувајќи ги напорите за рана демократизација.

–       Вкоренети мрежи на влијание:Политички водените мрежи на влијание и корупција длабоко се вградија во политичките и економските системи во текот на децении. И покрај надворешниот притисок        и финансирањето на ЕУ, локалните елити имаат силни стимулации да ги одржуваат постоечките патронажни мрежи за да ја зачуваат својата моќ.

–       Слабо граѓанско општество и медиуми:Недостигот на демократски ангажман, децентрализација на моќта и независни медиуми го попречија напредокот. Странската помош ефективно не ги негуваше локалните граѓански организации и новинарите способни да пријават корупција и да се залагаат за реформи во владеењето.

Предизвици и можности за идно управување

Иако регионот често се спротивставува на значајните реформи, малите, постепени промени покажаа ветувачки резултати. Локалните иницијативи, како што е подобрената општинска комуникација во Тузла, Босна и Херцеговина, нудат конкретни примери за ефективно владеење и создаваат „позитивно отстапување“ што може да се проучува г и потенцијално реплицирани.

Процесот на пристапување во ЕУ создаде класа на „еврократи“ – поединци ориентирани кон реформи, образовани од Запад, кои честопати се судираат со вкоренетите структури на моќ. Овие еврократи може да дејствуваат како „спојници“ во промовирањето на промени во различни општествени сектори.

Во текот на изминатите три децении, Западен Балкан покажа дека политичката трансформација и искоренувањето на коруптивните практики бараат најмалку едно-генерациско етаблирање и делување во овие општества. Покрај тоа, овие промени веројатно нема да бидат иницирани и водени само од надворешни актери. Милијардите потрошени за демократизација покажаа дека без радикални внатрешни барања за реформи во управувањето, регионот веројатно ќе остане неусогласен и ќе продолжи да нуди неформално управување спротивно на европските демократски стандарди уште многу години, и покрај надворешната поддршка и притисокот за промени.

Заклучок: Прифаќање на контрадикторностите и долгиот пат пред нас

Иднината на владеењето во Западен Балкан најверојатно ќе биде под влијание на клучните моменти (водени од интеграцијата во ЕУ и генерациските промени) и постепен напредок преку мали успеси и локални иновации. Сепак, самата природа на предизвиците на управувањето во регионот додава дополнителен слој на сложеност на овој процес.

Разбирањето на владеењето во овој регион бара признавање на сложената интеракција помеѓу минатото и иднината, отпорот и аспирациите, како и ограничувањата на надворешната поддршка, која неретко се доживува како притисок. Длабоките сознанија може да произлезат не од решавањето на противречностите, туку од нивното прифаќање и препознавањето на долгорочната природа на вистинската реформа.

Способноста на Западен Балкан да еволуира додека го одржува својот суштински идентитет ќе биде клучна во обликувањето на неговата иднина на управување. Сепак, оваа еволуција на крајот мора да се води внатрешно, со надворешна поддршка која треба да служи како олеснувачка, а не да има водечка улога. Патувањето до одржливи реформи на владеењето во регионот веројатно ќе биде долго и напорно, барајќи трпение, упорност и длабоко разбирање на локалната динамика.

30 јуни 2024

Отворено писмо до Претседателката на Македонија и Претседателот на Владата: Повик за одржување на уставниот интегритет

Почитувана Претседателке Давкова-Силјановска,

Почитуван мандатар за Претседател на Владата Мицкоски,

Неодамнешните изборни резултати во Македонија Ве избраа на носители на најважните функции за раководење на државата, претставувајќи значаен момент за иднината на демократијата и општеството. Како нов претседател и премиер сега сте соочени со клучната задача за придржување и спроведување на уставните и законските норми кои ја формираат основата на државата. Ова не е само процедурална обврска, туку стратешка неопходност за одржување на стабилноста и меѓународната положба на Македонија.

Во меѓународните односи најважна е внатрешната кохезија и стабилноста на една држава. Уставот на Македонија е основен документ кој ја обезбедува оваа стабилност. Ја оцртува структурата на управувањето, правата на граѓанството и обврските на државните службеници. Вашата субјективна склоност да го игнорирате уставното име на државата е директна закана за оваа стабилност. Таквите дејства не се случуваат во вакуум; тие имаат длабоки импликации и за домашниот поредок и за меѓународните односи.

Договорите со Грција и Бугарија, постигнати со долгогодишни напорни преговори, се стратешки средства за Македонија. Тие не се само симболични; тие претставуваат опипливи заложби за регионалниот мир и соработка. Прекршувањето на овие договори не е само прекршување на договорот; го поткопува кредибилитетот на Македонија на глобалната сцена и ја слабее нејзината стратешка позиција.

Во доменот на меѓународната политика, разликата помеѓу личните убедувања и државните одговорности е критична. Лидерите не се само поединци; тие се олицетворение на државниот авторитет и легитимитет. Кога претседател на држава и премиер на Влада даваат јавни изјави, тоа го прават во името на Македонија, а не во свое приватно име. Оваа дистинкција е од витално значење за одржување на интегритетот на државните институции. Патеката на вашите предизборни кампањи овозможија да добиете мнозинска поддршка, но откако ги прифативте најважните функции на државата, мора да ги подредите своите лични ставови на барањата и потребите на државните функции кои ги носите. Ако не го сторите тоа, ризикувате создавање внатрешни поделби и поткопување на кохерентноста и стабилноста на државата.

Договорот од Преспа со Грција и Договорот за пријателство со Бугарија се стратешки инструменти. Тие го олеснија патот на Македонија кон интеграција во Европската Унија и НАТО, зголемувајќи ги нејзините безбедносни и економски перспективи. Напуштањето на овие договори би било стратешки грешка од највисок ред.

На меѓународен план, доверливоста на Македонија како партнер зависи од нејзиното придржување до овие договори. Откажувањето од нив сигнализира нестабилност и непредвидливост, штети на угледот на Македонија и слабеење на нејзините сојузи. Во реалистична рамка, каде што државите мора да се движат низ сложената мрежа на сојузи и ривалства, одржувањето на кредибилитетот е од суштинско значење.

Секое прекршување на Уставот е директен напад врз суверенитетот и интегритетот на Македонија. Тоа создава правни нејаснотии, го поткопува владеењето на правото и поттикнува домашна нестабилност. Уставот не е флексибилно упатство, туку врвен закон што ја гарантира стабилноста и кохерентноста на државата.

Претходните лидери се соочија со слични притисоци и донесоа тешки одлуки за одржување на Уставот. Нивните активности ја зајакнаа стабилноста и меѓународната положба на Македонија. Сега е императив на Вашето раководство да го следи овој преседан, а не да отстапува од него за краткорочни политички придобивки.

Канцелариите на претседателот и премиерот се позиции со огромна одговорност. Мандатот даден од народот на Македонија е повик да се владее со стратешка предвидливост и интегритет. Бара почитување на Уставот, почитување на меѓународните обврски и посветеност на владеењето на правото.

Вашиот мандат треба да биде дефиниран со овие принципи. Водете ја државата со поглед кон долгорочните стратешки интереси на Македонија. Одржувајте стабилност, почитувајте ги меѓународните договори и придржувајте се до владеењето на правото. Тоа не се само законски барања, туку стратешки императиви за обезбедување на иднината на Македонија.

Македонија стои на крстопат. Одлуките донесени од Вас како нејзини водачи ќе имаат далекусежни импликации за нејзината стабилност и меѓународна положба. Светот Ве гледа, а влогот е голем.

Историјата ќе го процени Вашиот мандат според Вашето почитување на Уставот и Вашата посветеност на стратешките интереси на Македонија. Оставете ги настрана личните ставови и управувајте со мудрост и предвидливост што ги бара функцијата претседател. Водете со јасност, постапувајте со интегритет и оставете Уставот да ги води вашите одлуки.

Во традицијата на реал политиката, „силните прават што можат, а слабите го трпат она што мораат“. Погрижете се Македонија да остане силна со почитување на нејзиниот Устав, почитување на нејзините меѓународни обврски и водење со стратешка остроумност. Ова е Ваш мандат, исполнете го со сериозноста и одговорноста што ја заслужува.

Со почит,

                                                                                                                        Надир Реџепи

П.С. можеби приметивте, во моето писмо до Вас јас го користам правото на слободно изразување и говор, односно не го спомнувам уставното име на државата. Како што често слушаме, тоа е индивидуално право на секој граѓанин на оваа држава. Меѓутоа, секој граѓанин-носител на јавна функција во хиерархијата на државниот систем, мора целосно да ги почитува Уставот и законите на државата. Не смее и не може ниту еден носител на јавна функција, платен од граѓаните, да биде поголем или поважен од законски дадената функција со која настапува во името на државата.